محمد محمود، مدیر برنامه اقلیم و آب در موسسه خاورمیانه در گزارشی که در وب‌سایت اندیشکده آمریکایی کارنگی منتشر شد، درباره وضعیت کنونی منابع آبی در منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا نوشت: منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا پرتنش‌ترین منطقه آبی جهان محسوب می‌شود. البته میزان آسیب پذیری کشورهای منطقه در رابطه با آب به دلیل میزان دسترسی آنها به منابع آبی از جمله آب شیرین و منابع آبی غیر متعارف، متفاوت است.

رود نیل منبع آب حیاتی مصر و سودان است، اما ساخت سد رنسانس توسط اتیوپی و عدم همکاری فرامرزی باعث بروز تنش‌هایی شده است. حوزه رودخانه‌ای دجله-فرات از چالش‌های تقسیم آب فرامرزی رنج می‌برد، زیرا عملیات استفاده از آب در بالادست بر حاشیه‌های پایین دست تأثیر می‌گذارد و شرایط خشکسالی طولانی‌مدت را تشدید می‌کند. پروژه های سدسازی ترکیه باعث کاهش 80 درصدی تامین آب عراق از طریق رودخانه‌های دجله و فرات شده است. بر اساس پیش‌بینی‌ها تا سال 2025 جریان رودهای دجله و فرات دچار کاهشی شدید خواهد شد.

منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا مستعد خشکی، بارندگی کم، پوشش گیاهی پراکنده و متوسط دمای بالاتر سالانه است که احتمال کمبود شدید آب را افزایش می‌دهد. تغییرات اقلیمی دهه اخیر تاثیرات شدیدی بر ناامنی آب، گرمای شدید و گرمایش هوا داشته است. دمای روزانه‌ی منطقه خاورمیانه در سال‌های اخیر به درجاتی بالاتر از میانگین تاریخی بیشینه دما در این منطقه رسیده و در عین حال در اقیانوس‌ها و دریاهای احاطه کننده این منطقه نیز تاثیراتی مشابه رخ داده است. اقیانوس‌ها و دریاهایی که گرمتر شده‌اند، به ایجاد پدیده شدید آب و هوایی به شکل رعد و برق و حتی طوفان گرایش دارند. اگرچه بارندگی برای مناطقی خشک نظیر این منطقه می‌تواند یک مزیت باشد اما شدت بارندگی، باد و سیل‌های ناشی از آن می‌تواند فاجعه‌بار باشد. بارندگی‌های شدیدِ منجر به سیل با فراوانی بیشتری در این منطقه رخ داده است.

در عمان و یمن بیشترین طوفان‌های استوایی شکل گرفته است. امکان دارد با افزایش احتمالی گرمایش جهانی در آینده، طوفان‌های استوایی شکل بگیرند و با فرکانس و شدت بیشتری به خشکی برسند.

نگرانی‌هایی روبه افزایش درباره بالارفتن دمای آب دریاها در سراسر جهان وجود دارد. اقیانوس‌های گرم‌تر احتمالا آب و هوای شدیدتری را حتی برای آب‌هایی که عموماً به ایجاد گردبادهای موسمی و سهمگین معروف هستند، ایجاد خواهند کرد. با افزایش تغییرات اقلیمی و گرم شدن اقیانوس‌ها و دریاها، هم اقیانوس آرام و هم دریای مدیترانه می‌توانند شاهد چنین پدیده‌هایی باشند.

گرمایش جهانی بر عرضه و تقاضای آب و زیرساخت‌های آبی این منطقه تأثیر می‌گذارد. گرم شدن هوا باعث خشکسالی می‌شود، حجم آب تولید شده از سرچشمه‌های مرتفع را کاهش می‌دهد و در نتیجه آب کمتری در پایین دست در دسترس خواهد بود. افزایش دما باعث افزایش تقاضای آب در بخش‌های مختلف مصرفی از جمله مصرف آب شهری، کشاورزی و صنعتی می‌شود.

در بررسی چالش‌های امنیت آب ناشی از تغییرات اقلیمی در منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا به چند موضوع کلیدی باید توجه داشت:

کمبود آب و تنش آبی. این منطقه به طور طبیعی در معرض شرایطی خشک و کم آب قرار دارد که به کمبود مزمن آب در آن منجر می‌شود. منابع محدود آب شیرین و تقاضای رو به رشد برای آب، سطح تنش آبی را در کشورهای غرب آسیا و شمال آفریقا افزایش داده است.

تفاوت‌های منطقه‌ای در تنش آبی. تنش آبی در سراسر منطقه عمدتاً به دلیل تفاوت در دسترسی به آب شیرین و منابع آب غیرمتعارف، متفاوت است. کشورهایی که به منابع آب تجدیدپذیر دسترسی دارند، از برخی مزایا برخوردار هستند، در حالی که دیگر کشورها به شدت به منابع غیرمتعارف مانند شیرین کردن آب متکی هستند.

اهمیت شیرین کردن آب. شیرین کردن آب به یک راهبرد حیاتی افزایش آب برای کاهش کمبود آب در این منطقه تبدیل شده است. کشورهای شورای همکاری خلیج (فارس) عمدتاً برای تامین آب آشامیدنی خود به شیرین کردن آب متکی هستند. با این حال، شیرین سازی آب روشی پرهزینه و انرژی‌بر است و در بلندمدت نیز می‌تواند نگرانی‌های زیست محیطی ایجاد کند.

چالش‌های مربوط به کیفیت آب. کیفیت پایین آب در منابع آب شیرین، به ویژه در مناطق روستایی، خطرات جدی برای سلامتی عمومی ایجاد می‌کند. منابع آلوده آب باعث شیوع بیماری‌های ناشی از آب شده است.

استخراج بی رویه آب‌های زیرزمینی. سفره‌های آب زیرزمینی به ویژه در مناطقی خشک مانند شبه جزیره عربستان، منابع قابل توجهی از آب شیرین هستند. اما برداشت بیش از حد آب‌های زیرزمینی باعث تخلیه این سفره‌ها می‌شود.

مناقشات بر سر آب‌های مشترک. چالش‌های مربوط به مدیریت آب‌های مشترک، به ویژه در حوضه‌ رودهای نیل، دجله و فرات، روابط کشورهای همجوار را دچار مشکل کرده است. ساخت سد و کاهش جریان آب رودها باعث ایجاد تنش شده و ثبات منطقه را تهدید می‌کند.

تغییر اقلیم مسائل آبی را تشدید می‌کند. تغییر اقلیم با افزایش دفعات و شدت خشکسالی‌ها، ناامنی آبی را تشدید می‌کند. این واقعیت جدید اقلیمی، شکافِ بین عرضه و تقاضای آب را عمیق‌تر کرده و بر معضلات موجود مربوط به کمبود آب می‌افزاید.

تغییر اقلیم و پدیده‌های آب و هوایی حاد. تغییر اقلیم باعث ایجاد موج‌های شدید گرما، طوفان‌های سهمگین و گردباد در این منطقه شده است. این رویدادها پیامدهایی جدی برای زیرساخت‌های آبی، از جمله ذخائر، سدها و کارخانه‌های آب شیرین کن دارد.

افزایش سطح آب دریاها. در بلندمدت، بالا آمدن سطح آب دریاها زیرساخت‌های آبی ساحلی مانند کارخانه‌های شیرین‌سازی و تصفیه‌ آب را تهدید می‌کند. نفوذ آب شور به سفره‌های آب زیرزمینی و خروجی رودهای ساحلی نیز نگران کننده است.

تاثیر بر تقاضای آب. افزایش دما باعث بالا رفتن نرخ تبخیر شده است. این امر منجر به تقاضای بیشتر آب در بخش کشاورزی و مناطق شهری می‌شود. رشد جمعیت در آینده مصرف آب شهری را، به ویژه در شهرهای با رشد سریع، افزایش خواهد داد.

به طور کلی، منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا با یک بحران چندوجهی آب مواجه است که با تغییرات اقلیمی تشدید می‌شود. شیرین کردن آب کمبود آب منطقه را تا حدودی جبران کرده است، اما این روش چالش‌های زیست محیطی و اقتصادی خاص خود را به همراه دارد. اختلافات بر سر آب‌های مشترک، تخلیه آب‌های زیرزمینی و آسیب‌پذیری زیرساخت‌های آب در برابر پدیده‌های شدید آب و هوایی، مسائلی فوری و نیازمند توجه جدی است. با توجه به اینکه منطقه با این چالش‌های پیچیده دست و پنجه نرم می‌کند، مقابله با کمبود آب و بهبود مدیریت آب برای تضمین ثبات، پایداری و رفاه جمعیت آن در مواجهه با تغییرات اقلیمی بسیار مهم خواهد بود.