الینا ورنیگورا در گزارشی که در وب‌سایت اندیشکده «شورای امور بین الملل روسیه» منتشر شد، نوشت: دولت ترکیه روابط بالقوه با بریکس را راهی برای محافظت از خود در برابر خطر روابط پر نوسان با کشورهای غربی می‌داند. هرچه این روابط از محدودیت کمتر و قوانین شفاف‌تر برخوردار باشد دولت ترکیه از راحتی بیشتری در در روابطش بهره خواهد برد.

گام اول: بیان صریح تقاضا

مهمت شیمشک، معاون نخست وزیر وقت و وزیر دارایی کنونی ترکیه در سال 2017 پیشنهاد کرد که آنکارا می‌تواند به عضویت بانک سرمایه‌گذاری بریکس درآید. اردوغان در سال 2018 در اجلاس بریکس شرکت و برای تعامل بیشتر دیگر کشورها با آنکارا ابراز امیدواری کرد. ترکیه برای دستیابی به منافع اقتصادی در صدد پیوستن به بریکس بوده است. این کشور در سال 2024 تلاش دیگری برای پیوستن به بریکس انجام داد و حمایت روسیه، چین و برزیل را به دست آورد.

ترکیه با پیوستن به بریکس به دنبال حل چه مشکلاتی است؟ مقامات و کارشناسان ترکیه هنگام تحلیل چشم انداز پیوستن به بریکس بیشتر از «نفوذ ژئوپلیتیک» و «استقلال راهبردی» به منافع اقتصادی توجه دارند.

گام دوم: تفسیر الگوها

گردش تجاری ترکیه با کشورهای بریکس رو به افزایش بوده است. روسیه و چین شرکای اصلی واردات برای آنکارا هستند. در سال 2024 فشار مداوم واشنگتن باعث کاهش حجم تجاری ترکیه با روسیه شد در حالی که این وابستگی به ویژه به دلیل واردات انرژی، فولاد و محصولات مرتبط با صنایع کشاورزی همچنان به قوت خود باقی ماند. اگرچه شرکای غربی تلاش حود را برای کاهش وابستگی ترکیه به روسیه ادامه می‌دهند، اما نمی‌توانند به طور کامل تقاضای رو به رشد این کشور را برآورده سازند.

بریکس با در بر گرفتن امارات، مصر، ایران و اتیوپی فرصت‌هایی فراتر از واردات و صادرات، مانند تسهیل بالقوه روابط دیپلماتیک و فرصت‌های سرمایه‌گذاری را برای ترکیه فراهم می‌کند.

سیاست‌های مالی اردوغان و امتناعش از پیوستن به تحریم‌ها علیه روسیه منجر به کاهش روابط مالی ترکیه با اروپا شد. اگرچه بازگشت به روش‌های متعارف کنترل تورم باعث رشد آرام اعتماد سرمایه گذاران خارجی شده است، اما میزان فعلی سرمایه گذاری مستقیم خارجی (FDI)  برای تقویت اقتصاد این کشور کافی نیست. کشورهای اروپایی به طور سنتی منبع غالب سرمایه خارجی برای ترکیه بوده‌اند اما آنکارا با چرخش محور اقتصادی ترکیه به سمت شرق، به دنبال روابط با مراکز مالی جدید به ویژه در چین بوده است.

ترکیه امیدوار است در پروژه‌های چینی، به ویژه در دریای مدیترانه، به عنوان پیمانکار مشارکت و نیز از ظرفیت کامل «مسیر حمل و نقل بین المللی ترانس کاسپین» استفاده کند.

گام سوم: نتیجه‌گیری

باید دید که بریکس به کدام سمت حرکت خواهد کرد. چه کشورهایی به عضویت آن در می‌آیند و چه نهادهایی ایجاد می‌شوند؟ مسیر بریکس نامشخص است و احتمالا مزایای پیوستن به بریکس هم برای ترکیه و هم برای این گروه بسیار ناچیز خواهد بود.

بر خلاف اتحادیه اروپا، بریکس یک بازار مشترک نیست و بعید است که به چنین بازاری تبدیل شود. اما آنچه مسلم است این است که بازارهای کشورها را در معرض دید یکدیگر قرار خواهد داد. این امر می‌تواند ظرفیت صادرات ترکیه را به میزان قابل توجهی گسترش دهد. با این حال، ساختار صادراتی این کشور ممکن است نگرانی‌هایی برای سایر اعضای بریکس ایجاد کند، زیرا شامل کالاهای نهایی، خودرو، محصولات نساجی و کشاورزی است که از بازارهای سنتی هند و چین محسوب می‌شود.

سیستم پرداخت مشترک کشورهای بریکس که توسط ایران پیشنهاد شده است، پرداخت‌ها را هم در مبادلات صادرات-واردات و هم در اجرای دیگر پروژه‌ها تسهیل می‌کند.

الکسی لیخاچف، رئیس روس اتم، گفته است که آمریکا از معاملات پولی مربوط به ساخت نیروگاه هسته‌ای آق‌قویو جلوگیری می‌کند.

یک سیستم پرداخت جایگزین راهی برای به حداقل رساندن خطرات در مواجهه با فشار شدید تحریم‌ها است. مهمت شیمشک در کنفرانس لندن بر اهمیت روابط بین آنکارا و کشورهای غربی تاکید کرد. تجارت بین ترکیه و کشورهای عضو اتحادیه اروپا با سرمایه گذاری اتحادیه اروپا در اقتصاد ترکیه قابل توجه است. علاوه بر این، تجارت ترکیه با اروپا و آمریکا از روابط تاریخی قوی برخوردار است و به نظر می‌رسد ترکیه تمایلی به کنار گذاشتن این ارتباطات ندارد.

ترکیه در سال 2015 ابتکار «دوباره آسیا» را برای تقویت روابط تجاری و اقتصادی با کشورهای شرق آغاز کرد. آنکارا امیدوار است با تاکید بر موقعیت راهبردی خود در میان اروپا و آسیا با برخورداری از دسترسی به آفریقا از ظرفیت ترانزیتی خود استفاده کند. اما شرکای ترکیه معتقدند که موقعیت جغرافیایی آن در خارج از غرب آنطور که انتظار می‌رفت راهبردی نیست و برای اعضای بریکس به عنوان یک مزیت بزرگ تلقی نمی‌شود. آنها بیشتر علاقمند هستند که به فن آوری اروپایی دسترسی داشته باشند تا این که وارد بازار شوند و ترکیه را به عنوان یک رقیب مشاهده کنند. به علاوه مسیرهای لجستیک از جمله کریدور هند-خاورمیانه-اروپا در خارج از ترکیه قرار دارند.

علاقه ترکیه به پیوستن به بریکس بیشتر شبیه ترس از عقب ماندن به نظر می‌رسد. اگرچه ممکن است ترکیه در زمینه‌هایی مانند مالی و فناوری به بریکس نیاز داشته باشد، اما این که آنکارا چه چیزی را روی میز خواهد گذاشت هنوز مشخص نیست. اردوغان بر تمایل ترکیه برای ایجاد توازن در روابط خود بین شرق و غرب تاکید کرده است، اما کارشناسان و سیاستمداران ترکیه هنوز درک روشنی از این که بریکس چیست (یک جامعه اقتصادی است؟ یک مجمع غیرغربی است یا سکویی برای گفتگو) ندارند. بنابراین انتظار نمی‌رود گام مهمی در این مسیر برداشته شود.