آردا یاکیچی در یک ارزیابی که در وب سایت «بنیاد پژوهشی سیاست اقتصادی ترکیه (TEPAV) منتشر شد، نوشت: شاخ آفریقا نقطه حساسی در مسیرهای تجاری جهانی است. این منطقه که منابع انرژی قابل توجهی را در خود جای داده، اهمیتی روزافزون در راهبرد ژئوپلیتیک گسترده‌تر ترکیه پیدا کرده است.

ترکیه با تقویت نفوذش در بنادر کلیدی مانند موگادیشو و هابیو، خود را در جایگاه یک بازیگر کلیدی در شرق آفریقا قرار داده و گام‌های مهمی را برای ایمن‌سازی مسیرهای تجاری راهبردی از طریق تنگه باب المندب و دستیابی به منابع بالقوه ارزشمند انرژی برداشته است. از آنجایی که این منطقه در حال تبدیل شدن به یک نقطه کانونی برای رقابت بین‌المللی است، به نظر می‌رسد اقدامات ترکیه به تغییر پویایی ژئوپلیتیک شاخ آفریقا منجر می‌شود. ترکیه برای تحکیم نقش خود در این منطقه و هدایت پیچیدگی‌های سیاست شرق آفریقا، نیازمند تلاش‌های دیپلماتیک است.

تلاش های دیپلماتیک و نفوذ منطقه ای

هجوم دیپلماتیک ترکیه به شاخ آفریقا اقدامی بلندپروازانه بوده است. آنکارا از سال 2011، ردپای خود را در این منطقه، به ویژه در سومالی، گسترش داد. سفر اردوغان به موگادیشو در سال 2011 زمینه را برای مشارکتی قوی ایجاد کرد و ترکیه را در جایگاه یک متحد کلیدی در عرصه توسعه و امنیت سومالی قرار داد.

شاخ آفریقا از اهمیت ژئوپلیتیک بسیار بالایی برخوردار است و در نزدیکی تنگه باب المندب قرار دارد که شریانی حیاتی برای تجارت جهانی است و بیش از 10 درصد تجارت بین‌المللی از آن می‌گذرد. نفوذ بر بنادر شرق آفریقا برای هر کشوری که قصد دارد نفوذ جهانی خود را تقویت کند امری حیاتی است و ترکیه از این قاعده مستثنی نیست. با این حال، تنش‌های اساسی منطقه، به ویژه اختلافات طولانی مدت اتیوپی و سومالی، توانایی‌های دیپلماتیک ترکیه را در معرض آزمایش قرار داده است.

سومالی‌لند یک عامل مهم تشدید تنش‌ها است. این منطقه خودمختار با امارات روابط اقتصادی برقرار کرده است، از جمله یک قرارداد 442 میلیون دلاری برای توسعه بندر بربرا و تبدیل آن به یک هاب راهبردی در شاخ آفریقا. امارات همچنین یک پایگاه نظامی در بربرا ایجاد کرده است که وضعیت حساس منطقه را پیچیده‌تر می‌کند. توافق اخیر اتیوپی با سومالی‌لند نیز روابطش با سومالی را تیره کرده است.

ترکیه برای میانجیگری در این تنش‌ها میزبان دو دور گفتگو بود. با این حال، دور سوم آن به دلیل افزایش تنش‌ لغو شد. ترکیه در این خصوص در سطح بین‌المللی تعاملاتی دارد و با کشورهایی مانند آمریکا و قطر به عنوان بخشی از گروه کوئینت سومالی برای ترویج گفت‌و‌گو، کاهش تنش و حمایت از حاکمیت کشورهای منطقه همکاری می‌کند.

امنیت انرژی: گسترش افق‌ها و رقابت

تضمین دسترسی به منابع انرژی ستون اصلی راهبرد ترکیه در شاخ آفریقا بوده است. ترکیه در اوایل سال 2024 یک قرارداد مهم برای اکتشاف نفت و گاز با سومالی امضا کرد و حقوق اکتشاف و تولید هیدروکربن را در سه بلوک به دست آورد. استقرار کشتی لرزه نگار «اروچ رییس» در آب‌های سومالی با همراهی ناوچه‌های دریایی، نیز گامی مهم محسوب می‌شود.

ترکیه در این مسیر با رقبای دیگری مانند شرکت‌های مستقر در ایالات متحده که با سومالی قراردادهای اکتشافی امضا می‌کنند، یا شل و اکسون‌موبیل مواجه است. با توجه به این‌که ترکیه به دنبال گسترش پروژه‌های انرژی در شرق آفریقا است و قصد دارد خود را به عنوان یک قطب انرژی کلیدی که منابع آفریقا را به بازارهای جهانی مرتبط می‌کند، نشان دهد، تلاش‌های دیپلماتیک و راهبردی این کشور برای حفظ نفوذش در شاخ بی‌ثبات آفریقا بسیار مهم است.

تجارت و سرمایه گذاری: یک پایه مستحکم

شرکت‌های ترک حضور قابل توجهی در توسعه زیرساخت‌ها در سراسر شاخ آفریقا داشته‌اند. «گروه آلبایراک» از سال 2014 مدیریت فرودگاه و بندر موگادیشو را که برای اقتصاد سومالی حیاتی و در حال تبدیل شدن به یک قطب کلیدی برای منابع انرژی دریایی این کشور است، به عهده داشته است.

پروژه «بندر هابیو» ابتدا در سال 2019 به قطر واگذار شد، اما در اکتبر 2024 تحت یک قرارداد 80 ساله توسط شرکت «متاگ هلدینگ» ترکیه تصاحب شد. انتظار می‌رود با یک سرمایه‌گذاری 70 میلیون دلاری، عملیات ساخت‌وساز آن ظرف سه سال به پایان برسد. این نشانگر نفوذ فزاینده ترکیه در بخش زیرساخت سومالی است.

مشارکت ترکیه در بنادر موگادیشو و هابیو نقش آن را در لجستیک انرژی منطقه‌ تقویت می‌کند و اجازه می‌دهد ترکیه در مسیرهای تجاری شرق آفریقا با امارات رقابت کند.

سرمایه‌گذاری ترکیه در آفریقا تا سال 2023 به 85 میلیارد دلار رسید اما ترکیه برای کنترل بنادر راهبردی باید با امارات و چین رقابت کند. همکاری نظامی ترکیه منافع و نفوذ این کشور را در منطقه بیشتر تضمین می‌کند.

همکاری امنیتی و حضور نظامی

تعامل نظامی ترکیه در شاخ آفریقا هم‌راستا با تلاش‌های اقتصادی و دیپلماتیک این کشور است. ترکیه در سومالی، بزرگترین پایگاه نظامی خارج از کشور خود را اداره می‌کند که نیروهای سومالیایی را آموزش می‌دهد و از سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی خود در برابر تهدیدهایی مانند الشباب محافظت می‌کند. ترکیه در سال 2024 با یک توافقنامه دفاعی با هدف تقویت امنیت در امتداد دریای سرخ و تنگه باب‌المندب، روابط امنیتی با جیبوتی را تقویت و بر تعهدش به حفاظت از منافع دریایی و تجارت جهانی در این منطقه راهبردی تاکید کرد.

ارزیابی موفقیت و حوزه‌های نیازمند بهبود

اگرچه ترکیه در مناقشه اتیوپی و سومالی به عنوان یک میانجی ظاهر شد، اما تنش‌ها بر سر سومالی‌لند همچنان ادامه دارد. ترکیه برای تقویت میانجی‌گری خود با جامعه بین‌المللی نیز همکاری می‌کند. درگیر کردن دیگر ذینفعان منطقه‌ای، به‌ویژه مصر، می‌تواند به یک راه‌حل متعادل‌تر منتهی شود.

ترکیه از حضور نظامی، سرمایه‌گذاری‌های اقتصادی و روابط دیپلماتیک قوی به ویژه در سومالی سود می برد. این ترکیب قدرت نرم و قدرت سخت ترکیه را در جایگاه یک بازیگر مهم در شرق آفریقا قرار می‌دهد.

با این حال، چالش‌های مشارکت ترکیه در شاخ آفریقا، از جمله رقابت برای بنادر کلیدی در سومالی‌لند و جیبوتی و تلاش برای دستیابی به منابع انرژی سومالی همچنان پابرجا است. میانجی‌گری موفق در تنش‌های سومالی-اتیوپی کارایی ترکیه در حل مناقشه را به بوته آزمایش خواهد گذاشت. در حالی که ترکیه راهبردهای خود را برای میانجیگری، اکتشاف انرژی و تنوع اقتصادی تدوین می‌کند، به نظر می‌رسد در شکل‌دهی به چشم‌انداز ژئوپلیتیک آتی منطقه نقش مهمی را ایفا خواهد کرد.