بنجامین پترینی و لیث الاجلونی در تحلیلی که اندیشکده انگلیسی مطالعات راهبردی بین‌المللی منتشر کرد، نوشتند: جنگ‌های مداوم، از جمله جنگ اسرائیل و حماس که اکنون وارد سیزدهمین ماه خود شده است، با ویرانی‌های عظیم و فروپاشی اقتصادی همراه بوده است. این درگیری‌ها تنها بخشی از تصویر کلی درگیری‌های منطقه است که از 2011 به این سو افزایش یافته است.

جنگ اسرائیل و حماس و پیامدهای آن

جنگ اسرائیل و حماس باعث خسارات فیزیکی بی‌سابقه و فروپاشی اقتصادی در غزه و جنوب لبنان شده است. تا سه‌ماهه دوم 2024، اقتصاد غزه و کرانه باختری به ترتیب 86٪ و 23٪ کوچک‌تر شده‌اند و 90٪ شغل‌های پیش از جنگ در غزه از بین رفته‌اند. این وضعیت همراه با کمبود گسترده غذا، سوخت و تجهیزات پزشکی، بحران انسانی بی‌سابقه‌ای ایجاد کرده است. هم‌زمان، تلفات غیرنظامیان و وضعیت اضطراری موجود، سوالاتی درباره اهداف جنگی اسرائیل و عملکرد آن ایجاد کرده است.

روندها و عوامل محرک درگیری‌ها

افزایش درگیری‌های سیاسی

خشونت‌ها و درگیری‌های سیاسی در غرب آسیا پس از قیام‌های عربی در سال 2011 شدت بیشتری یافت. این روند از جنگ عراق در 2003 آغاز شد و به کشورهای لیبی، سوریه، و یمن گسترش یافت. به دنبال آن، اکنون درگیری‌ها به اسرائیل، لبنان و اراضی فلسطین رسیده است. این درگیری‌ها همراه با ویرانی‌های گسترده و جابه‌جایی‌های انسانی، باعث توقف توسعه اقتصادی، خروج سرمایه، کاهش تجارت و از دست رفتن سرمایه انسانی شده‌اند.

عوامل تاریخی و ژئوپلیتیکی

درگیری‌های منطقه‌ای توسط عواملی همچون اختلافات هویتی تاریخی، استبداد داخلی و آشفتگی‌های ژئوپلیتیکی تحریک شده‌اند. قیام‌های داخلی در 2011 که ناشی از ناتوانی دولت‌ها در پاسخ به نارضایتی‌های اجتماعی و اقتصادی بود، به درگیری‌های مسلحانه پیچیده‌ای تبدیل شد که قدرت‌های خارجی را نیز درگیر کرد. همچنین، ظهور گروه‌های مسلح فراملی همچون القاعده و داعش به همراه مداخلات نظامی ناموفق خارجی، به تشدید این وضعیت انجامید.

هزینه‌های انسانی، مهاجرتی و اقتصادی درگیری‌ها

تلفات انسانی و مهاجرت اجباری

جنگ‌های طولانی‌شده باعث افزایش قابل توجه تلفات انسانی و بی‌خانمانی شده است. به عنوان مثال:

• در عراق، تعداد تلفات مستقیم جنگ از 2003 تا 2023 بین 281,000 تا 315,000 نفر تخمین زده می‌شود.
• در سوریه، بین سال‌های 2014 تا 2023، حدود 269,000 نفر جان خود را از دست دادند.
• در فلسطین، جنگ اسرائیل و حماس تاکنون باعث از دست رفتن جان بیش از 43,391 فلسطینی در غزه شده است.
• در لبنان، بیش از 3,000 نفر کشته و 1.2 میلیون نفر آواره شده‌اند.

آوارگی گسترده

نرخ‌های جابه‌جایی اجباری در منطقه، چه به‌عنوان پناهجو و چه به‌عنوان آوارگان داخلی، بین سال‌های 2009 تا 2023 افزایش یافته است. در حال حاضر، 1.9 میلیون نفر از ساکنان غزه بی‌خانمان شده‌اند. تا سال 2023، کشورهای غرب آسیا بیش از 16 میلیون آواره داخلی و بیش از 13 میلیون پناهجو را میزبانی کرده‌اند. برای چندین سال، سوریه رتبه اول را از نظر تعداد پناهجویان و آوارگان داخلی داشته است.

اثرات اقتصادی جنگ‌ها

تأثیرات بلندمدت بر رشد اقتصادی

جنگ‌ها، چشم‌انداز رشد اقتصادی کشورها را برای سال‌ها پس از پایان درگیری کاهش می‌دهند. برخی برآوردها نشان می‌دهد که تولید ناخالص داخلی (GDP) سرانه ممکن است تا 28٪ کمتر از سطح پیش از جنگ باقی بماند.

• در غزه، هزینه بازسازی بین 20 تا 90 میلیارد دلار تخمین زده می‌شود و ممکن است دهه‌ها طول بکشد تا اقتصاد به سطح 2006 بازگردد.
• در سطح منطقه، کشورهایی مانند مصر، اردن، لبنان و مراکش کاهش رشد اقتصادی در سال 2024 را تجربه کردند.

تشدید مشکلات مهاجرتی

با افزایش نرخ بیکاری و شرایط نامناسب زندگی، تمایل به مهاجرت از منطقه افزایش یافته است. بر اساس نظرسنجی‌ که در اوت 2024 انجام شد، 46٪ از تونسی‌ها، 42٪ از اردنی‌ها، 38٪ از لبنانی‌ها و 35٪ از مراکشی‌ها قصد مهاجرت دارند. این وضعیت، خروج مغزها (brain drain) از کشورهای منطقه را تشدید و رشد اقتصادی پایدار و توسعه انسانی را با مشکل مواجه کرده است.

چشم‌انداز آینده

چالش‌های مداوم و نیاز به راهکارهای چندبعدی

در یک دهه گذشته، منطقه غرب آسیا در چرخه‌های مداوم خشونت و درگیری گرفتار بوده است. این وضعیت باعث شده تا جوامع و شهروندان عادی بزرگ‌ترین هزینه‌ها را در قالب تلفات انسانی، جابه‌جایی‌های اجباری و کاهش استانداردهای زندگی متحمل شوند. برای خروج از این چرخه‌ها، لازم است که اقدامات توسعه‌ای با تلاش‌های دیپلماتیک برای حل مناقشات همراه شوند.

ضرورت تلاش‌های بین‌المللی

بدون یک رویکرد یکپارچه که مسائل توسعه‌ای، بازسازی و اصلاحات اقتصادی را با تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به درگیری‌ها ترکیب کند، غرب آسیا همچنان شاهد اثرات مخرب درگیری‌ها خواهد بود.