آمریکا مدعی است بر اساس بند پانزدهم پیمان منع موشک‌های هسته‌ای میان‌برد، از این پیمان خارج شده، زیرا روسیه به پایبندی کامل و تایید شده درباره نابودی موشک کروز بالستیک دور برد و زمین پایه SSC-8 یا 9M729 تن نداد.

با فروپاشی این معاهده، دوباره جهان با تهدیدی از جنس تهدیدات دوران جنگ سرد و جنگ اتمی مواجه شده است. این معاهده که هشتم دسامبر سال 1987 بین آمریکا و شوروی در دوران جنگ سرد امضا و اول ماه ژوئن سال 1988 اجرایی شد، محدودیت و ممنوعیت هایی را برای موشک های میان برد (با برد بین 1000 تا 5500 کیلومتر) و موشک های کوتاه بردتر (بین 500 تا یک 1000 کیلومتر) زمین پایه در نظر گرفته بود.

آنتونیو گوترش، دبیر کل سازمان ملل متحد با ابراز تاسف بابت خروج آمریکا و روسیه از این معاهده، از این موضوع انتقاد کرد که در شرایط کنونی که اوضاع امنیتی بین‌المللی در معرض خطر قرار دارد، توافقات خلع سلاح بیش از پیش در معرض تهدید قرار گرفته است.

مواضع داخلی در آمریکا

در داخل آمریکا، سیاستمداران، مواضع متفاوتی را در قبال این رویداد اتخاذ کرده‌اند. تد کروز، سناتور جمهوری خواه و عضو کمیته روابط خارجی در بیانیه‌ای در واکنش به خاتمه این معاهده اعلام کرد: «این معاهده به هدف از پیش تعیین شده‌اش دست نیافت و بیشتر از آنچه باید، عمر داشت. دولت ترامپ با اعلام خروج آمریکا از معاهده نیروهای هسته‌ای میان برد با روسیه، کار درستی انجام داد و من اجرای این تصمیم را از جانب دولت تحسین می‌کنم. پیمان نیروهای هسته ای میان برد، توانمندی ما را برای ساخت تسلیحاتی که ما برای امنیت ملی مان به آن ها نیاز داریم، محدود می کرد. این پیمان ما را در برابر رقبایی نظیر روسیه که این توافق را نقض کرده بودند و چین که با هیچ پیمانی محدود نشده است، در موقعیت نامناسبی قرار داده بود.»

در طیف دیگر، مخالفان این اقدام کاخ سفید را نکوهیده می‌دانند. الیوت اِنگِل، رئیس کمیته امور خارجه مجلس نمایندگان آمریکا در حالی که روسیه را به نقض پیمان نیروهای هسته ای میان برد متهم کرده، از دولت ترامپ هم بابت خروج از این معاهده و تلاش برای پایان دادن به معاهده استارت جدید با مسکو انتقاد کرده است.

انگل با صدور بیانیه‌ای اعلام کرده است: «معاهده نیروهای هسته ای میان برد سنگ بنای کنترل تسلیحات به مدت 30 سال بود. بدون شک، تخلف روسیه از این پیمان امنیت و ثبات دو سوی اقیانوس اطلس را تهدید کرده است؛ اما دولت ترامپ با پاره کردن این معاهده به جای دنبال کردن دیپلماسی جدی برای نجات آن، دقیقا همان کاری را انجام داد که پوتین انتظارش را داشت. رئیس جمهور با خروج از این توافق، فضایی را برای مسابقه تسلیحاتی خطرناک ایجاد کرد که در آن روسیه می تواند با مصونیت فعالیت کند. بدتر اینکه، این پرونده تازه‌ترین نمونه از تلاش دولت برای توقف توافقات کنترل تسلیحات بین المللی است. این دولت پیشتر روی معاهده استارت جدید تمرکز کرد که محدودیت های مهمی را بر نیروهای هسته ای روسیه و طرح های سختگیرانه ای را برای اطمینان از عدم فریبکاری روسیه ارائه می کند و تا آنجا که ما می دانیم روسیه به تعهداتش عمل کرده است. با این حساب چرا دولت ترامپ در اقدامی خطرناک و گیج کننده اعلام کرد بعید است معاهده استارت جدید را بعد از پایان اعتبارش در فوریه 2021 تمدید کند. رئیس جمهور باید این رویه خطرناک را مجددا بررسی کند، به کنگره گوش دهد و معاهده استارت جدید را مادامی که روسیه به آن پایبند است، تمدید کند.»

برنامه‌های اعلامی آمریکا

یک روز پس از خروج آمریکا از یک معاهده مهم کنترل تسلیحاتی، مارک اسپر، وزیر دفاع آمریکا گفت موافق است که موشک های زمین پایه با برد متوسط به زودی در آسیا مستقر شوند.

وی درباره جدول زمانی استقرار موشک ها گفت: «من ترجیح می دهم این موشک ها ظرف چند ماه مستقر شوند. در عین حال, این مسائل بیشتر از آنچه انتظار دارید طول می کشد.»

رئیس جمهور آمریکا هم مدعی شده است که می خواهد پیمان جدید هسته ای را ایجاد کند که علاوه بر روسیه، شامل چین هم بشود.

نگاه جامعه بین‌المللی

همان طور که انتظار می‌رفت، همپیمانان آمریکا به ویژه در ناتو، به پشتیبانی از تصمیم واشنگتن برخاسته‌اند. ینس استولتنبرگ، دبیرکل ناتو گفت: «آمریکا از معاهده هسته ای با روسیه خارج شد. با این اوصاف، خطر بروز رقابت تسلیحاتی جدید بین این دو کشور ظهور کرده است، اما ناتو می خواهد از بروز رقابت تسلیحاتی جدیدی جلوگیری کند. به همین علت است که ما به اقدام اخیر روسیه و استقرار موشک‌های جدید بالستیک میان برد در اروپا به گونه ای سنجیده و متوازن و تدافعی پاسخ خواهیم داد. باید اطمینان حاصل کنیم که بازدارندگی و توان تدافعی قابل اتکایی داریم. البته قصد نداریم در پاسخ به این اقدام روسیه که ناقض معاهده است، به استقرار موشک های هسته ای در اروپا مبادرت کنیم.»

فرانسه هم از پیدا نشدن هیچ  گونه راه حلی  برای حفظ اجرای معاهده منع موشک‌های هسته‌ای میان‌برد میان آمریکا و روسیه ابراز تاسف کرد. سخنگوی وزارت خارجه فرانسه در بیانیه‌ای اعلام کرد: پایان این پیمان خطر ایجاد بی ثباتی در اروپا را افزایش می دهد. وی این معاهده را عنصری اساسی در ساختار امنیت اروپا  توصیف کرد که  پایان پذیرفتنش نظام بین المللی کنترل تسلیحات را از بین می برد.

وزارت خارجه آلمان هم در واکنش به خروج رسمی آمریکا از این معاهده اعلام کرد: اروپا با خاتمه این معاهده، تکه ای از امنیت را از دست داد. هایکو ماس، وزیر امور خارجه این کشور هم گفته روسیه را مسئول وضعیت ایجاد شده قلمداد می‌کند.

وزیر امور خارجه اتریش هم پایان این معاهده را تهدیدی علیه امنیت اروپا خواند. الکساندر شالن برگ گفت: اروپا نباید به  صحنه جدید مسابقه تسلیحاتی تبدیل شود. اولین گام برای جلوگیری از مسابقه تسلیحاتی این است که مقامات دو کشور داوطلبانه اعلام کنند قصد ندارند در اروپا موشک های میان برد مستقر کنند.

در مقابل این مواضع نسبتا هماهنگ طرف های غربی، هوآ چونینگ، سخنگوی وزارت امور خارجه چین در نشستی خبری اعلام کرد این کشور مخالف تصمیم آمریکا در خروج از معاهده منع موشک های هسته ای میان برد است و باور دارد واشنگتن باید تبعیت از این معاهده را از سر بگیرد.

وی با اعلام این که «چین مخالف چنین اقداماتی است»، افزود: «ما از آمریکا می خواهیم به تکالیف خود پایبند باشد.»

به گفته این دیپلمات چینی، آمریکا با زیر پا گذاشتن تعهدات بین المللی خود، «در واقع به دنبال برتری در زمینه تسلیحات راهبردی است.»

سخنگوی وزارت امور خارجه چین تاکید کرد: «این اقدام به طور جدی ثبات را تحت تاثیر قرار خواهد داد و توازن قدرت را در جهان تضعیف خواهد کرد. تنش ها تشدید خواهد شد و بی اعتمادی متقابل در عرصه بین المللی افزایش خواهد یافت.»

وی افزود: «این اقدام، امنیت را در بسیاری از مناطق تهدید می کند.»

نگرانی درباره استارت جدید

اکنون نگرانی‌های بین‌المللی درباره تمدید نشدن معاهده استارت جدید تشدید شده است. این معاهده از سال 2018 محدودیت هایی را روی تعداد کلاهک ها و موشک های هسته ای دور برد روسیه و آمریکا اعمال کرده است.

اگر آمریکا و روسیه پیمان استارت جدید را نیز که در اوایل سال 2021 منقضی می شود، تمدید نکنند یا پیمان دیگری را جانشین آن نکنند، این برای اولین بار در تقریبا نیم قرن اخیر خواهد بود که هیچ محدودیت الزام آوری روی زرادخانه های دو قدرت هسته ای بزرگ جهان وجود ندارد.

ترامپ تا کنون درباره تمدید این پیمان یا جایگزین کردن پیمان جدیدی به جای آن صحبت نکرده است. رئیس جمهور آمریکا پیمان استارت جدید را یکی دیگر از توافق های بدی نامیده است که در دوره دولت اوباما به امضا رسیده است. جان بولتون، مشاور امنیت ملی ترامپ نیز در ماه ژوئن گفت دولت احتمالا با تمدید این پیمان برای پنج سال دیگر موافقت نکند.

سخنگوی وزارت امور خارجه فرانسه در بیانیه‌ای اعلام کرده است: «فرانسه بار دیگر بر تعهد خود مبنی بر کنترل تسلیحات و خلع سلاح هسته ای واقعی مبتنی بر قانون، تاکید می کند و از روسیه و آمریکا می خواهد پیمان  استارت جدید را درباره زرادخانه های هسته ای خود، برای مدتی فراتر از سال 2021 تمدید و در خصوص پیمانی جایگزین مذاکره کنند.»

ماس، وزیر امور خارجه آلمان هم اعلام کرده است: «اینک از روسیه و آمریکا می خواهیم هر چه بیشتر به فکر حفظ پیمان «استارت جدید» به عنوان پایه و ستون کنترل تسلیحاتی جهانی باشند. قدرت های اتمی نظیر چین هم باید مسئولیت خویش را در مساله کنترل های تسلیحاتی ادا کنند، چون در مقایسه با دوران جنگ سرد از وزنه بیشتری برخوردار شده اند.»

نتیجه گیری

طبق اعلام روسیه و آمریکا، معاهده منع موشک های هسته ای میان برد در طول زمان باعث حذف بیش از 2692 موشک کروز و بالستیک متعارف و هسته ای در این دو کشور شد. این معاهده تا زمان از بین رفتنش همه موشک های زمینی با برد بین پانصد تا 5500 کیلومتر را ممنوع کرده بود.

همان طور که دیوید رایت، از مدیران برنامه امنیت جهانی معتقد است، باید گفت خروج از این معاهده اقدامی کوته بینانه بود و باعث ایجاد رقابت در بخش موشک های متعارف خواهد شد و این به ثبات و نظم کنونی بین المللی آسیب می زند.

در حالی که رئیس جمهور آمریکا درست چند ساعت پس از خروج این کشور از معاهده منع موشک های هسته ای میان برد، مدعی شد می خواهد پیمان جدید هسته ای را ایجاد کند که علاوه بر روسیه، شامل چین هم بشود، اما در پس ذهن او و تیم امنیت ملی‌اش بازگشت به منطق موازنه وحشت قرار دارد.

این منطق به معنای بازگشت مشکلات منع اشاعه ای است که جامعه جهانی در طول بیش از هفت دهه گذشته با آن دست و پنجه نرم کرده، اما هنوز هم تلاش هایش به نتیجه ای منجر نشده است. در طول این سال ها، در حالی قدرت های هسته ای دست از سلاح خود نکشیده اند که تبعیضی را علیه کشورهای فاقد سلاح هسته ای اعمال کرده اند.

این خطرآفرینی قدرت های دارای سلاح هسته ای علیه امنیت بین المللی در حالی است که طبق ماده 6 معاهده منع گسترش سلاح هسته ای متعهد شده اند «مذاکرات به منظور توقف مسابقه سلاح‌های هسته‌ای و خلع سلاح هسته‌ای و انعقاد پیمانی جهت خلع سلاح کامل و عام با مقررات دقیق و مؤثر را با حسن نیت و در اسرع وقت آغاز کنند».

رویه جاری قدرت‌های اتمی به ویژه به بهانه تخطی آشکار آمریکا از حقوق بین الملل، خطری برای نظام منع اشاعه سلاح هسته ای خواهد بود؛ نظامی که پیش از این با حمله آمریکا به برجام و دیگر توافق های بین المللی بیش از هر زمانی در معرض خطر قرار گرفته است.