زهرا اصغری – پژوهشگر روابط بین‌الملل

گرد و غبار، پدیده نوظهوری است که سوغات توسعه صنعتی و استفاده بی‌رویه از منابع آبی و همچنین تشدید خشکسالی، تغییر اقلیم و کم بارشی است که حداقل در یک دهه اخیر، بسیاری از کشورها از جمله ایران را دربرگرفته است. البته این پدیده در کشورهای غرب آسیا نسبت به کشورهای دیگر از شدت بیشتری برخوردار است؛ از این رو، مشکلات زیادی را برای این منطقه رقم زده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد حدود ۳۳۰ میلیون هکتار منبع گرد و غبار در غرب آسیا و آسیای میانه وجود دارد که بخشی از آن مربوط به کانون‌هایی با شدت کم و برخی مربوط به کانون‌هایی با شدت بالا است. در این میان، حدود ۲۷۰ میلیون هکتار از این کانون‌ها، کانون گرد و غبار با شدت بالا است و سالانه حدود ۱۴۷ میلیون تن غبار ایجاد می‌کند که ذرات زیر ۱۰ میکرون‌ هستند و در به خطر انداختن بهداشت و سلامت مردم بسیار تاثیرگذارند.

در سال‌های اخیر، با توجه به مشکلات فزاینده‌ای که ایران در این رابطه به ویژه با همسایگان غربی و جنوبی خود از جمله عراق داشت، اقدامات زیادی برای مقابله با گرد و غبار انجام داد، اما چون کشورهای همسایه آن‌طور که باید در این زمینه همکاری نمی‌کردند و شاید حتی این مساله اولویت‌شان هم نبود، از این رو، ایران به سراغ توسعه دیپلماسی محیط زیستی با کشورهای جهان برای به اشتراک گذاشتن دغدغه و نیاز ضروری برای پیدا کردن راه حل عبور از بحران گرد و غبار حرکت کرد.

بعد از برگزاری نشست منطقه‌ای گرد و غبار در سال 1401 در ایران، سازمان ملل متحد تهران را به‌عنوان میزبان برگزاری اجلاس بین‌المللی مقابله با توفان‌های ماسه و گرد و غبار انتخاب کرد. این اجلاس در ۱۸ و ۱۹ شهریور 1402 با حضور نمایندگانی از ۵۰ کشور و ۱۵ نهاد بین‌المللی و صاحبنظران، اساتید دانشگاه و نمایندگان دستگاه‌های اجرایی، تحقیقاتی و آموزشی در تهران برگزار شد.

لازم به ذکر است که تلاش‌های ایران برای مقابله با پدیده گرد و غبار از اواخر دهه 90 میلادی آغاز شد. در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ برای این منظور، ستاد ملی تشکیل شد و در گام اول نسبت به شناخت منشاءهای داخلی و خارجی گرد و غبار اقدام نمود و در گام دوم برنامه‌‎های عملیاتی داخلی و خارجی را در دستور کار قرار داد که تعیین خسارت‌های گرد و غبار، دستور العمل اطلاع‌رسانی و سایر اقدامات نرم افزاری از جمله آنها بود. همچنین به پیشنهاد جمهوری اسلامی ایران، ۱۲ ژوئیه هر سال به‌عنوان روز جهانی مقابله با توفان‌های ماسه و گرد و غبار تعیین شد و در مجمع عمومی سازمان ملل متحد به تصویب رسید. پس از آن، ایران اقدامات و رایزنی‌های بسیاری را در حوزه دیپلماسی گرد و غبار و اقدامات مقابله‌ای در داخل کشور انجام داد. به طور مشخص، این موضوع از سوی سازمان حفاظت محیط زیست کشور دنبال شده و سفرهای زیادی از سوی مدیریت این سازمان به کشورهای عراق، سوریه، قطر، امارات و کویت انجام شد. این اقدامات گسترده باعث شد تا در تیر ماه ۱۴۰۱ کنفرانس منطقه‌ای گرد و غبار با حضور ۱۱ کشور و ۶ نهاد بین‌المللی برگزار شود و در بیانیه نهایی، برنامه‌های عمل منطقه‌ای که ابتکار جمهوری اسلامی ایران بود، مطرح شود.

ایجاد یک صندوق منطقه‌ای درخصوص پدیده گرد و غبار به پیشنهاد رئیس جمهور فقید ایران، آیت الله سید ابراهیم رئیسی یکی از مهم‌ترین اقداماتی بود که انجام گرفت و این پیشنهاد بعد از کنفرانس و بیانیه پایانی به سازمان ملل ارسال شد.

در ۱۸ شهریورماه 1402 اجلاس بین المللی مقابله با توفان‌های ماسه و گرد و غبار با حضور نمایندگانی از ۵۰ کشور دنیا نیز برای دومین سال متوالی در ایران برگزار شد که نتایج خوبی در زمینه نگاه دنیا به پدیده گرد و غبار در آن حاصل شد، به طوری که تمام دنیا به این نتیجه رسیدند که گرد و غبار یک پدیده جهانی است و باید همه کشورها در کنار هم با آن مقابله کنند، ضمن آنکه ایران به‌عنوان مرجع این موضوع در دنیا شناخته شد.

همچنین در ششمین نشست مجمع محیط زیست ملل متحد که ۷ تا ۱۱ اسفندماه 1402 در نایروبی برگزار شد به پیشنهاد ایران قطعنامه مقابله با گرد و غبار به تصویب رسید که آن را می‌توان نمونه‌ای از تلاش ایران برای جلب توجه جامعه جهانی نسبت به اهمیت این چالش مشترک دانست. بر اساس این قطعنامه، دیگر کشورها و دستگاه‌های بین‌المللی موظف شدند که در بحث گرد و غبار تکالیف خود را انجام دهند.

در قطعنامه مذکور، از کشورهای عضو و بانک‌های توسعه منطقه ای دعوت شد تا منابع مالی را در طرح‌ها و پروژه‌های منطقه‌ای و زیرمنطقه ای برای مقابله با توفان های ماسه و گرد و غبار به کار گیرند. همچنین از کشورهای عضو دعوت شد تا در زمینه پژوهش، مدل‌سازی و سیستم‌های هشدار زود هنگام با هدف به حداقل رساندن اثرات توفان‌های ماسه و گرد و غبار در اکوسیستم‌ها و معیشت مردم، ظرفیت‌های لازم را ایجاد کنند. علاوه‌براین، تاکید بر مشارکت در اجرای برنامه های عمل در سطوح منطقه ای و زیرمنطقه ای یکی دیگر از مفاد این قطعنامه بود و از کشورهای عضو دعوت شد تا با توسعه همکاری‌های تحقیقاتی، فنی و علمی میان مراکز منطقه‌ای موجود، نسبت به راه‌اندازی مرکزی برای افزایش آماده‌سازی و اجرای برنامه‌های عمل مذکور اقدام شود. همچنین از مدیر اجرایی UNEP درخواست شد، کارگاهی آموزشی، با شرکت کشورهای عضو، اعضای آژانس‌های تخصصی سازمان ملل متحد، موسسات فنی و مالی و سایر ذینفعان مربوطه در  UNEA، با موضوع بررسی فنی توفان‌های ماسه و گرد و غبار و اثرات نامطلوب آنها در سطح منطقه‌ای و زیرمنطقه‌ای برگزار کنند.

در همین چارچوب، دومین مراسم گرامیداشت روز مقابله با طوفان‌های گرد و غبار، به میزبانی نمایندگی دائمی جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل متحد، روز جمعه 22 تیرماه در سازمان ملل برگزار شد. در این مراسم که با حضور نمایندگان کشورهای مختلف، کارشناسان محیط زیست و نهادهای متعدد سازمان ملل متحد برگزار شد، سخنرانان به بررسی و تحلیل ابعاد مختلف طوفان‌های گرد و غبار پرداختند و تأثیرات این پدیده‌ها بر محیط زیست، کشاورزی و سلامت عمومی را مورد بحث قرار دادند. شرکت‌کنندگان ضمن برشمردن آسیب‌های ناشی از طوفان‌های گرد و غبار از ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی، بر ضرورت همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی تأکید کردند.

یکی از محورهای اصلی این نشست، بررسی روش‌های نوین برای پیش‌بینی و کاهش اثرات مخرب طوفان‌های گرد و غبار بود. در این راستا، نمایندگان کشورهای مختلف تجربیات و دستاوردهای خود را در زمینه اجرای پروژه‌های کاهش طوفان‌های گرد و غبار ارائه کردند. هم‌چنین قطعنامه‌های سازمان ملل متحد در خصوص مبارزه با طوفان‌های گرد و غبار مورد بررسی قرار گرفت و بر اجرای مؤثرتر آن‌ها تأکید شد. نمایندگان بر اهمیت آموزش عمومی و افزایش آگاهی مردم در خصوص مخاطرات ناشی از طوفان‌های گرد و غبار و روش‌های پیشگیری از آن‌ها تأکید کردند.

واقعیت این است که سالانه حدود دو میلیارد تن گرد و غبار وارد جو می‌شود که بر بیش از ۱۵۰ کشور در تمام قاره‌ها تاثیر می‌گذارد و تهدیدی برای دستیابی به ۱۱ هدف از ۱۷ اهداف توسعه پایدار و اهداف مرتبط با آن است. علاوه‌براین، زیان‌های اقتصادی ناشی از یک طوفان شن و غبار می‌تواند به میلیون‌ها دلار برسد. هم‌چنین تغییرات آب و هوایی شامل تغییرات در دما و سطح بارندگی، کاهش پوشش گیاهی و سطح خطرات طوفان‌های شن و غبار است و ریسک‌های مرتبط را در برخی مناطق افزایش می‌دهد. کسانی که به کشاورزی در مناطق خشک وابسته هستند، با رویدادهای مکرر و گسترده‌تر و شدیدتر طوفان‌های شن و غبار مواجه خواهند شد.

بزرگداشت سالانه روز بین‌المللی مقابله با طوفان‌های شن و غبار تلاش برای افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت مبارزه با طوفان‌های شن و غبار به منظور ترویج سلامت انسان، ترویج استفاده و مدیریت پایدار از زمین، افزایش امنیت غذایی و مقاومت در برابر تغییرات آب و هوایی و ترویج معیشت پایدار است.

از سویی همکاری منطقه‌ای در حل مساله طوفان‌های شن و غبار و تاثیرات آن‌ها بر مبنای اینکه این طوفان‌ها خاصیت چند ملیتی دارند، ضروری است.