پیمان حسنی – پژوهشگر حقوق بین‌الملل

اوکراین از نظر تأمین تسلیحات و مهمات و استخدام نیرو با چالش‌های جدی مواجه شده است. این وضع در کنار پیشروی‌های تاکتیکی اخیر روسیه، غرب را بر آن داشته است تا تغییر جدی در نوع و میزان حمایت خود از اوکراین ایجاد کند. اخیرا، رئیس جمهور فرانسه تاکید کرد که در صورت تداوم این وضعیت، امکان اعزام نیرو برای جنگ با روسیه در اوکراین نباید از سوی اعضای ناتو نادیده گرفته شود.

از نظر کشورهای غربی، اگر اوکراین نتواند روسیه را متوقف کند، گزینه بهینه دوم، جنگ با روسیه در خاک اوکراین است. این گزینه، هرچند تبعات گسترده‌ای دارد و حتی به گسترش جنگ منتهی می‌شود، اما برای غرب، بهتر از پیروزی روسیه در جنگ اوکراین و حتی جنگ با روسیه در خاک کشورهای عضو ناتو در اروپا به‌شمار می‌رود. از آنجاکه روسیه نمی‌تواند و نمی‌خواهد از اهداف جنگی خود دست بکشد و غرب و اروپا نیز احتمالاً نحوه و میزان حمایت خود را از اوکراین تغییر خواهند داد، انگیزه روسیه برای جنگ بیشتر می‌شود. برای نمونه، برگزاری رزمایش هسته‌ای از سوی روسیه، هشداری از سوی این کشور به کشورهای غربی مبنی بر آمادگی مسکو برای بالابردن آستانه تنش است.

در ماه‌های گذشته، اوکراین و برخی از کشورهای غربی از جمله آلمان، انگلیس، هلند، دانمارک و… توافقنامه‌های امنیتی با هم امضا کر‌ده‌اند. به نظر می‌رسد امضای چنین توافقاتی پس از عدم عضویت اوکراین در ناتو اتفاق می‌افتد تا تضمینی بلندمدت برای این کشور در راستای حمایت کشورهای غربی از آن باشد. درصورت امضای توافقنامه امنیتی با آمریکا، این اقدام از جانب روسیه به‌معنای تلاش غرب برای استمرار جنگ، شکست این کشور و فرسایش توانمندی‌های آن تفسیر خواهد شد.

اتحادیه اروپا در اواخر سال 1402 اختصاص ۵۰ میلیارد یورو کمک مالی به کی‌یف تا سال ۲۰۲۷ را تصویب کرد. در کنار تخصیص بسته حمایتی، اروپا با پرداخت سود حاصل از دارایی‌های مسدودشده روسیه در اروپا به اوکراین نیز موافقت کرد. ایالات متحده نیز در ابتدای سال 1403 یک بسته حمایتی 60 میلیارد دلاری برای کمک به اوکراین تصویب کرد. حتی وزیر خارجه آمریکا نیز بیان داشت که آمریکا قصد دارد از دارایی‌های مسدودشده مسکو برای بازسازی اوکراین استفاده نماید. این اتفاقات، نشان‌دهنده عزم جدی غرب برای مقابله تمام عیار با روسیه است.

در کنار کمک‌های مالی و سیاسی، غرب تسلیحات جدیدی در اختیار اوکراین قرار داده است که می‌تواند در سرنوشت جنگ تاثیرگذار باشد. کمک‌های تسلیحاتی غرب پیش از این به‌گونه‌ای بود که امکان دفاع از اوکراین را در خاک خود این کشور می‌داد. اما تسلیحات جدید حتی امکان هدف‌ قراردادن اهداف روسی را در خاک خود روسیه مهیا می‌کند. با درنظر گرفتن این کمک‌ها این احتمال وجود دارد که اوکراین ضدحمله جدیدی علیه روسیه با هدف پس‌گرفتن سرزمین‌هایی که از دست داده، طراحی و عملیاتی کند.

پس از شکست اوکراین در اجرای ضدحمله علیه روسیه در تابستان گذشته، روسیه حملات خود را به برخی مناطق تشدید کرد و حتی سرزمین‌های جدیدی را نیز به تصرف درآورد. روس‌ها هدف خود از تصرف این مناطق (به ویژه خارکیف) را ایجاد منطقه‌ای حائل در مرز اوکراین برای جلوگیری از حملات اوکراین به خاک روسیه به‌ویژه در منطه بلگورود اعلام کردند.

تصویب بسته‌های جدید حمایتی از اوکراین، تحویل تسلیحات جدید به این کشور و مواضع برخی مقام‌های غربی مبنی بر احتمال اعزام نیرو به اوکراین، موجب شد تا وزارت دفاع روسیه در پاسخ به این تهدیدات جدید، رزمایشی به‌منظور تمرین آماده‌سازی و استقرار تسلیحات هسته‌ای تاکتیکی با هدف شبیه‌سازی استفاده از این سلاح‌ها در میدان نبرد برگزار کرد. در هر حال، این اتفاق را می‌توان گام جدید و حتی مهمی در بالابردن آستانه تنش و تقویت احتمال درگیری میان روسیه و کشورهای غربی حامی اوکراین تلقی کرد.

به نظر می‌رسد گزینه مطلوب و کم‌هزینه برای غرب، همان تداوم جنگ فرسایشی و تحلیل قوا و توانمندی‌های رزمی روسیه باشد. با این حال، اگر بسته‌های حمایتی و تسلیحات جدیدی که در اختیار اوکراین قرار می‌گیرد، نتواند به نحو شایسته، امیال کشورهای غربی را برآورده کند، احتمال ورود مستقیم به درگیری‌ها از جانب غرب نیز وجود دارد. اروپایی‌ها، شکست راهبری اوکراین در مقابله با ماشین جنگی روسیه را تهدید حیاتی برای خود تفسیر می‌کنند. با این حال، به نظر می‌رسد غرب پیش از انتخاب راه درگیری مستقیم، اجازه استفاده از تسلیحات جدید را برای هدف قرار‌دادن اهداف روسی در خاک روسیه را به اوکراین بدهد. تحولات آینده میدان نبرد در استان خارکیف و منطقه بلگورود، در اجرایی شدن سناریوی درگیری مستقیم، تأثیر زیادی دارد.

هرگونه اقدام غرب برای تضعیف روسیه، با واکنش‌های تند این کشور همراه بوده است. ازآنجاکه روسیه توان و امکان مقابله با غرب در جنگ متعارف را ندارد، رزمایش هسته‌ای این کشور نوعی هشدار جدی به غرب باید تفسیر شود. به نظر می‌رسد روسیه قصد دارد تا با انجام این قبیل اقدامات، به غرب این پیام را منتقل کند که هرگونه تصمیم برای افزایش سطح تنش‌ها، با واکنش جدی و حتی غیرمتعارف روسیه همراه خواهد بود. به نظر می‌رسد افزایش آستانه تنش هسته‌ای بین روسیه و غرب، گزینه مهمی است که در حال حاضر در اختیار روسیه قرار دارد تا بتواند غرب را نسبت به عواقب شوم تصمیمات خود، مطلع کند. بازدارندگی هسته‌ای مهم‌ترین گزینه در موازنه‌گری روسیه در برابر غرب است.

در نهایت، باید گفت اگر وضعیت به همین منوال تداوم داشته باشد، نه تنها نمی‌توان امیدی به صلح و پایان جنگ در اوکراین داشت، بلکه اساساً هرگونه سناریویی برای مصالحه طرفین، بی‌اعتبار خواهد شد. ضمن اینکه اوکراین، بدون بازپس‌گیری مناطقی که توسط روسیه تصرف شده، بعید است به مذاکرات صلح تن بدهد. لذا از میان دو سناریوی تداوم جنگ فرسایشی و سناریوی درگیری مستقیم، باید گفت که کم‌هزینه‌ترین گزینه همان تداوم جنگ فرسایشی و تحلیل قوا و توانمندی‌های جنگ روسیه است. با این حال، نباید فراموش کرد که تحولات میدانی از جمله در منطقه خارکیف و بلگورود، می‌تواند سناریوی درگیری مستقیم را نیز تقویت کند.