رضا مجیدزاده – کارشناس مسائل توسعه

رقابت فضایی، موضوع جدیدی نیست و در دوران جنگ سرد نیز بین شوروی و آمریکا جریان داشت. درک چرایی رقابت فضایی در آن دوران تا حد زیادی به درک رقابت جدید بین آمریکا و چین کمک می‌کند، اما ابعاد دیگری را نیز باید به آن افزود تا منطق رقابت جدید و آینده‌های محتمل آن را درک کرد.

دیدگاه آمریکا به موضوع فضا، در موضع یکی از معاونان سابق وزارت دفاع آمریکا هویداست: “همانطور که قلعه‌های قرون وسطایی اغلب بر روی تپه‌ها ساخته می‌شدند و برتری هوایی برای پیروزی متفقین در جنگ جهانی دوم بسیار مهم بود، فضا نیز به عنوان یک منطقه استراتژیک مهم در جنگ مدرن عمل می‌کند.” این نوع نگاه، چرایی اهمیت فضا در دوران جنگ سرد را نیز بازتاب می‌دهد؛ برای آمریکا، رهبری فضایی برای امنیت ملی آمریکا، نفوذ بین‌المللی و رشد اقتصادی و همچنین محیط زیست و تغییرات اقلیمی حیاتی است.
طی چند دهه گذشته، فضا به منبع قدرت نرم و نفوذ بین‌المللی تبدیل شده است. ایالات متحده از مشارکت در انجام ماموریت‌های فضایی و همچنین فرصت‌هایی برای به اشتراک گذاشتن مزایای دارایی‌های فضایی برای آب و هوا یا سایر کاربردها استفاده می‌کند. در حال حاضر، اقتصاد فضایی جهانی صدها میلیارد دلار ارزش دارد و انتظار می‌رود تا سال ۲۰۳۵، ارزش آن به ۱.۸ تریلیون دلار برسد. در نتیجه، رقابت روزافزون کشورهای جهان برای ورود به این بازار و تثبیت سهمی درخور، اهمیتی راهبردی یافته است. افزون بر این، ظرفیت استفاده دوگانه از بسیاری از قابلیت‌های فضایی، به خصوص در زمینه برتری نظامی، سبب می‌شود تا کشوری که در این حوزه پیشرو باشد، مزایای اقتصادی چشمگیری را به چنگ آورد.

ایالات متحده دهه‌هاست که رهبر جهانی در فضا بوده است، اما این موقعیت تضمین شده نیست، زیرا سایر کشورها نیز در حال افزایش سرمایه‌گذاری‌های خود در فضا هستند. امروز چین جای شوروی سابق را گرفته است؛ چین اولین آزمایش استاتیک خود را با روشن کردن هفت موتور موازی YF-100K در تأسیسات ونچانگ در هاینان، با موفقیت پشت سر گذاشت. موشک دیگری از همین سری، یعنی لانگ مارچ-۱۰a دو مرحله‌ای با قابلیت استفاده مجدد جزئی، همچنان در دست توسعه است و اولین پرواز آن برای سال ۲۰۲۶ برنامه‌ریزی شده و قرار است برای حمل خدمه و بار به ایستگاه فضایی تیانگونگ چین استفاده شود.

پکن برنامه‌های خود را برای فرود فضانوردان خود بر روی ماه قبل از سال ۲۰۳۰ سامان داده است و بدین ترتیب، در رقابت مستقیم با ایالات متحده، و برنامه مشابه آرتمیس ناسا برای بازگشت فضانوردان آمریکایی به سطح ماه در حدود سال ۲۰۲۷، قرار می‌گیرد.

کشورهای دیگری نیز در زمینه اقتصاد فضا فعالیت دارند، اما در حال حاضر، این عرصه بیشتر به یک عرصه دوقطبی تبدیل شده است. برای توصیف این رقابت می توان گفت با توجه به اینکه ناسا اکنون به مراتع سرخ‌تر مریخ چشم دوخته است، ایالات متحده پس از موفقیت برنامه آپولو، تقریباً شش دهه جلوتر است.

با این وجود، نگرانی آمریکا از سرعت بالای چین در ربودن گوی سبقت در دیگر عرصه‌های فناوری، ناسا را به سمت بازداری از دسترسی اتباع چینی سوق داده است. مقامات ناسا بر این باورند که این سازمان، اقدامات داخلی مربوط به اتباع چینی، از جمله محدود کردن دسترسی فیزیکی و سایبری به تأسیسات، مواد و شبکه خود را برای اطمینان از امنیت کار خود انجام داده است. اتباع چینی پیش از این مجاز به کار به عنوان پیمانکار یا دانشجو در تحقیقات بودند. آمریکا اکنون خود را در یک مسابقه فضایی می‌بیند و چینی‌ها می‌خواهند قبل از بازگشت آمریکا به ماه پای گذارند. چین همچنین به دنبال تبدیل‌شدن به اولین کشوری است که نمونه‌ای از سطح مریخ را با یک ماموریت رباتیک که قرار است در سال ۲۰۲۸ آغاز شود و سنگ‌ها را تا سال ۲۰۳۱ بازگرداند، به زمین باز‌گرداند. بنابراین، رقابتی فزاینده در عرصه فضا شکل گرفته است که افزون بر پیامدهایش بر رقابت‌های تجاری و استعمارگرایی نوین در سطح کره زمین، فتح قلمروهای جدید در فضا و کاربرد این فتوحات در برتری در زمین و حتی برنامه‌های آینده فضایی برای استقرار انسان در کرات دیگر را نیز در بر می‌گیرد و شدت خواهد یافت.