مرتضی مکی-کارشناس مسائل اروپا

تا زمانی که جو بایدن در کاخ سفید حضور داشت، اختلاف ماهوی میان اروپا و آمریکا در مواجهه با روسیه وجود نداشت و هر دو طرف بر این رویکرد تاکید داشتند که باید با تحریم‌های اقتصادی روسیه از یک سو و کمک‌های مالی و نظامی گسترده به اوکراین از سوی دیگر، واکنش نشان داد و تلاش داشتند تا از این طریق، روسیه را هم در عرصه نظامی و هم اقتصادی به زانو درآورند. اما با ورود دونالد ترامپ به کاخ سفید، معادلات سیاسی در روابط بروکسل و واشنگتن دچار شکاف عمیقی شد. ترامپ بر خلاف دمکرات‌ها معتقد بود که حمله روسیه به اوکراین بیش از آنکه معضلی برای آمریکا باشد، چالشی برای اروپا است و با همین نگاه به دنبال این بود که طی 24 ساعت به جنگ روسیه و اوکراین پایان دهد. اما این آرزو و رویای ترامپ تحقق پیدا نکرد. لذا رئیس‌جمهور آمریکا تلاش کرد با رایزنی‌های گسترده و دوجانبه با مقامات روسیه، به یک چارچوبی برای صلح و سازش در اوکراین دست پیدا کند. در این راه، ترامپ تقریبا دستورکار پوتین در اوکراین را روی میز مذاکرات قرار داد تا روسیه را ترغیب و تشویق به آتش‌بس کند. اما روس‌ها در قبال جنگ اوکراین خواسته‌های حداکثری داشتند و همزمان شکاف عمیقی میان اروپا و آمریکا از یک طرف و آمریکا و اوکراین از طرف دیگر در خصوص چگونگی مواجهه با روسیه وجود داشت.

ترامپ خواستار امتیاز دادن اوکراین به روسیه و گذشتن از بخشی از خاک خود در قبال صلح شد. اما نه اوکراین و نه متحدان اروپایی آن با این خواسته موافقت نکردند. در عمل ترامپ به این نتیجه رسید که بدون همراهی و همسویی اوکراین و اروپا و نادیده گرفتن نقش این دو بازیگر در جنگی که بیش از سه سال از آن زمان سپری می‌شود و صرفا با رویکرد دوجانبه با پوتین به صلح و سازش مدنظر خود دست پیدا کند. آخرین تحرک سیاسی ترامپ در قبال اوکراین، ملاقات با ولادیمیر پوتین در آلاسکا بود. نتیجه این ملاقات تا حدود زیادی به مذاکرات آمریکا با اوکراین و دولت‌های اروپایی مشروط شده بود.

سه روز بعد از دیدار پوتین و ترامپ در آلاسکا، رئیس‌جمهور آمریکا با ولودیمیر زلنسکی و چند رهبر اروپایی در کاخ سفید دیدار کرد و این کشورها با هر گونه دادن امتیاز زمین در برابر صلح به پوتین مخالفت کردند و عملا نشست سران آمریکا و روسیه در آلاسکا و سران آمریکا و اروپا در واشنگتن به نتیجه‌ای در خصوص چگونگی پایان دادن به جنگ اوکراین منتهی نشد و دولت‌های اروپایی در نشست‌های متعددی که در سطوح مختلف برگزار کردند، ارائه کمک‌های مالی و نظامی به اوکراین را تنها راه فشار به روسیه برای پایان دادن به جنگ ارزیابی کردند.

در این میان ترامپ نیز تلاش کرد با تهدید مکرر روسیه و اعمال تحریم‌های اقتصادی و ارائه کمک‌های نظامی به اوکراین البته با پول دولت‌های اروپایی، به نوعی در جهت فشار به روسیه با پایتخت‌های اروپایی همراهی کند. اما ترامپ برخلاف گذشته، کمک‌های نظامی به اوکراین را مشروط به تامین هزینه‌های آن از سوی دولت‌های اروپایی کرد. در عین حال در موضوع تحریم اقتصادی روسیه، یک اختلاف‌نظر جدی میان اروپا و آمریکا ایجاد شد؛ ترامپ همواره به دولت‌های اروپایی انتقاد می‌کرد که چطور در حالی که همچنان از روسیه گاز دریافت می‌کنند، می‌خواهند این کشور را تحت فشار اقتصادی قرار دهند.

ترامپ خواستار آن بود که دولت‌های اروپایی به جای خرید گاز از روسیه، گاز مورد نیاز خود را از آمریکا تامین کنند تا هم هزینه‌های جنگ اوکراین را بدین طریق تامین کنند و هم اینکه به طور جدی روسیه را تحت تحریم‌های اقتصادی قرار دهند. اگرچه دولت‌های اروپایی یک برنامه زمان‌بندی شده برای به صفر رساندن خرید گاز روسیه تعیین کرده‌اند، اما در این مورد اجماع نظر میان دولت‌های اروپایی وجود ندارد. برخی از دولت‌های اروپایی همچون اسلواکی و مجارستان خواستار تداوم خرید نفت و گاز از روسیه هستند و راه‌های جایگزین تامین انرژی به غیر از روسیه را بسیار گران می‌دانند. ضمن اینکه این دولت‌ها، رویکردهای متفاوتی نسبت به اتحادیه اروپا در قبال روسیه دارند و معتقد هستند که این شیوه اقدامات سیاسی اروپا در قبال مسکو به نتیجه نخواهد رسید و بازنده این جنگ در نهایت اوکراین و اتحادیه اروپا خواهند بود.

این تفکر در برخی دیگر از دولت‌های اروپایی نیز وجود دارد، ولی به صراحت آن را اعلام نمی‌کنند. این در حالی است که کشورهای شرق اروپا مانند لهستان همچنان خواستار تشدید سیاست‌های نظامی، اقتصادی و سیاسی علیه کرملین هستند.

در نهایت سناریوی تحریم‌ و اعمال فشارهای اقتصادی به روسیه و افزایش کمک‌های مالی و نظامی به اوکراین، تاکنون نتیجه‌ای در عرصه میدانی برای کیف به دنبال نداشته است. برعکس، روسیه با تشدید حملات نظامی به زیرساخت‌های اوکراین از جمله نیروگاه‌ها و پرواز پهپادها بر فراز کشورهای عضو اتحادیه اروپا، چالش سیاسی  و نظامی عمیقی را هم میان اعضای اتحادیه اروپا ایجاد کرده و هم نگرانی‌هایی از سوی اعضای اروپایی نسبت به تعهد آمریکا به حمایت از دولت‌های اروپایی در قبال تهدیدات نظامی روسیه ایجاد شده است.

آمریکایی‌ها تاکنون تلاش کرده‌اند تشدید حملات نظامی روسیه در اوکراین و پرواز پهپادهای روسیه بر فراز کشورهای عضو اتحادیه اروپا را نادیده بگیرند و این موضوع را به منزله تهدیدی جدی میان اعضای ناتو قلمداد نکنند. چرا که به خوبی می‌دانند هرگونه واکنشی نسبت به این اقدامات هزینه‌های جدی را برای واشنگتن به دنبال خواهد داشت. درواقع تحرکات و تحولات در عرصه سیاسی و نظامی جنگ اوکراین نشان می‌دهد که این بحران نزدیک به 4 ساله همچنان چشم‌انداز مبهمی دارد و بزرگترین چالش سیاسی و امنیتی برای اتحادیه اروپا در سال‌های آینده خواهد بود.