فربد اندیشمند – کارشناس فناوری

در دهه اخیر، رقابت چین و آمریکا در عرصه فضایی به یکی از محورهای اصلی رقابت قدرت تبدیل شده است، اما این رقابت فراتر از جنبه‌های نظامی صرف رفته و حوزه‌های ارتباطات، ناوبری و زیرساخت‌های اطلاعاتی را نیز دربرگرفته است.

در این میان کشورهای در حال توسعه همچون ایران چگونه می‌توانند از فناوری‌های فضایی دوکاربرده، به‌ویژه در حوزه‌های ارتباطات و ناوبری، در چارچوب همکاری با چین و روسیه بهره‌برداری کند تا هم نیازهای غیرنظامی خود را تأمین نمایند و هم ظرفیت‌های دفاعی خود را تقویت کنند.

توسعه فضایی در حوزه‌های غیرنظامی به‌ویژه ارتباطات و ناوبری می‌تواند به ابزاری مؤثر برای افزایش توان دفاعی و مستقل کشورها در یک نظم چندقطبی تبدیل شود.

چشم‌انداز رقابت فضایی چین و آمریکا

رقابت فضایی میان چین و آمریکا در سال‌های اخیر شدت یافته است و به بازتعریف ساختارهای ژئوپلیتیک در مدار زمین کمک کرده است. گزارش‌های منتشرشده در «تریویوم چین» نشان می‌دهد که پروژه‌های عظیم شبکه‌های ماهواره‌ای در سطح مدار پایین  (LEO)که در چارچوب «Constellation» در رقابت با پروژه‌های آمریکایی در حال توسعه هستند، اساساً بر ظرفیت‌های ارتباطی و زیرساخت‌های اطلاعاتی تمرکز دارند.

این شبکه‌ها قادرند اینترنت پرسرعت گسترده، موقعیت‌یابی دقیق و خدمات داده‌ای سراسری فراهم و نقش کلیدی در آینده اقتصاد دیجیتال ایفا کنند.

ازسوی‌دیگر، «مریکس» در گزارشی درباره اینترنت فضایی چین اشاره دارد که پکن در تلاش است با بهره‌گیری از شبکه‌های ماهواره‌ای، نه‌تنها پوشش ارتباطی نقاط دوردست داخل کشور را تأمین کند، بلکه در حوزه‌های بین‌المللی نیز به بازیگری مؤثر تبدیل شود؛ شبکه‌ای که قابلیت ارائه خدمات اینترنتی همگانی دارد و می‌تواند جایگزین یا مکمل شبکه‌های زمینی باشد.

این توسعه‌ها اگرچه غیرفعال نظامی نیستند، اما به دلیل دوکاربرده بودن فناوری می‌توانند به حمایت از کاربردهای دفاعی مانند ارتباطات امن تاکتیکی و موقعیت‌یابی دقیق کمک کنند.

نقش فناوری‌های ارتباطی و ناوبری در توان دفاعی غیرنظامی

یکی از دستاوردهای مهم توسعه فضایی، ظرفیت ارتباطات ماهواره‌ای گسترده است. شبکه‌های ماهواره‌ای نسل جدید نه‌تنها پهنای باند بالا فراهم می‌کنند، بلکه امکان ارتباط امن و مقاومت در برابر قطع شبکه‌های زمینی را نیز به همراه دارند.

این ویژگی‌ها برای کاربردهای غیرنظامی، مانند توسعه مناطق دورافتاده، بهبود خدمات اضطراری و ایجاد زیرساخت‌های ارتباطی پایدار، اهمیت دارد؛ اما در زمینه دفاعی نیز قابل‌بهره‌برداری است. ارتباطات ماهواره‌ای امن می‌تواند در شرایط بحران یا قطع ارتباط زمینی، به‌عنوان کانال ارتباطی پشتیبان برای نیروهای دفاعی و مدیریت بحران عمل کند.

در زمینه ناوبری نیز، سیستم‌های جهانی موقعیت‌یابی ماهواره‌ای مانند GPS آمریکا یا سامانه‌های مشابه در چین و روسیه، نقش حیاتی در عملیات غیرنظامی و دفاعی دارند. توان دسترسی به چند سامانه ناوبری جهانی (GNSS)  می‌تواند دقت موقعیت‌یابی، ناوبری و زمان‌سنجی را افزایش دهد که این قابلیت در حوزه‌های مخابرات، حمل‌ونقل، لجستیک و مدیریت بحران اهمیت دارد.

دستیابی به این داده‌ها می‌تواند به افزایش استقلال عملیاتی کشورهای تحت تحریم غرب در مواجهه با فشارهای خارجی کمک کند.

فرصت‌های همکاری با چین و روسیه در فضا

هسته فرصت کشورهای در حال توسعه در رقابت فضایی میان چین و آمریکا، همکاری با دو قدرتی است که در پی کاهش اتکا به نظام فضایی غرب هستند. در گزارش «آراس ایز» درباره تعامل چین و روسیه در قطب شمال، به مشارکت فزاینده این دو کشور در پروژه‌های فضایی اشاره شده است. این نوع همکاری می‌تواند الگوی همکاری مشابهی در حوزه‌های فضایی برای کشورهایی مانند ایران نیز فراهم کند.

چین در حال توسعه شبکه‌های ماهواره‌ای خود است که می‌تواند با مشارکت ایران، نه‌تنها خدمات ارتباطی در سطح منطقه‌ای ارائه کند، بلکه به ایجاد ظرفیت‌های ارتباطی مستقل از ساختارهای غربی بینجامد. همچنین، همکاری در زمینه تبادل داده‌های ناوبری می‌تواند به دستیابی بهتر به سیستم‌های مختلف موقعیت‌یابی بین‌المللی منجر شود و ایران را از وابستگی کامل به یک سیستم خاص بی‌نیاز سازد.

روسیه نیز، با تجربه طولانی در حوزه‌های فضایی و ناوبری، می‌تواند شریک دیگری برای توسعه برنامه‌های مشترک فضایی باشد. گزارش‌های متعدد نشان می‌دهد که مسکو ضمن حفظ همکاری با پکن، به دنبال تقویت قابلیت‌های فضایی خود برای کاربردهای غیرنظامی شامل ارتباطات، نظارت محیطی و مدیریت بحران است. ایران می‌تواند با بهره‌گیری از این ظرفیت همکاری، به تقویت زیرساخت‌های فضایی خود بپردازد.

مدیریت ریسک و چارچوب‌های حقوقی

همکاری‌های فضایی بین‌المللی، اگرچه فرصت‌های راهبردی قابل‌توجهی فراهم می‌کنند، با ریسک‌های حقوقی و امنیتی نیز همراه هستند. فناوری‌های فضایی دوکاربرده می‌تواند به سوءاستفاده در زمینه‌های نظامی یا جاسوسی بینجامد و تبعات آن به سطح بین‌المللی کشیده شود.

در چنین فضایی، تدوین چارچوب‌های حقوقی روشن برای استفاده از داده‌های فضایی، اشتراک اطلاعات و مدیریت منافع مشترک ضروری است.

یک رویکرد عملیاتی آن است که از تجارب کشورهایی بهره گرفته شود که پیش‌ازاین چارچوب‌های همکاری منطقه‌ای یا چندجانبه فضایی را توسعه داده‌اند. این چارچوب‌ها باید شفافیت، امنیت داده و تضمین استفاده صلح‌آمیز از فضا را در اولویت قرار دهند تا از سوءبرداشت‌ها و تنش‌های احتمالی جلوگیری شود.

رقابت فضایی چین و آمریکا نه صرفاً به معنای رقابت تسلیحات یا پرتاب ماهواره‌های نظامی است، بلکه به عرصه‌ای تبدیل شده است که فناوری‌های کلیدی دوکاربرده به‌ویژه ارتباطات و ناوبری نقش محوری در آینده اقتصاد، امنیت و مدیریت بحران ایفا می‌کنند. بهره‌برداری از این روند برای کشورهای در حال توسعه نیازمند رویکردی راهبردی، عملیاتی و چندجانبه است.

همکاری با چین و روسیه در حوزه‌های فضایی می‌تواند ابزارهای غیرنظامیِ دارای پتانسیل دفاعی را در اختیار کشورها قرار دهد و به تقویت استقلال فناوری و افزایش تاب‌آوری در برابر فشارهای بیرونی کمک کند. استفاده از شبکه‌های ارتباطی ماهواره‌ای، تقویت دسترسی به سیستم‌های ناوبری چندگانه و مشارکت در پروژه‌های مشترک فضایی، از جمله راهکارهای کاربردی در این مسیر هستند.

در نهایت، فضای رقابت چین – آمریکا در عرصه فضایی را نه صرفاً به‌عنوان منازعه‌ای میان قدرت‌های بزرگ، بلکه باید به‌عنوان فرصتی برای توسعه قابلیت‌های غیرنظامی – دفاعی و تقویت ظرفیت‌های ملی در نظر گرفت. این رویکرد می‌تواند به کشورهای در حال توسعه کمک کند تا در نظم چندقطبی در حال شکل‌گیری، نقش فعال‌تر و مستقل‌تری ایفا کنند.