حمید خوش‌آیند – کارشناس مسائل منطقه

بیست و ششمین نشست شورای سران سازمان همکاری شانگهای در بیشکک، اول سپتامبر / ۱۰ شهریور، در شرایطی برگزار شد که این سازمان وارد بیست و پنجمین سال فعالیت خود شده و هم‌زمان جنگ‌افروزی آمریکا علیه ایران و پیامدهای ناشی از آن، به‌ویژه بسته‌بودن تنگه هرمز که موجب بحران انرژی و اختلال جدی در زنجیره‌های تأمین نفت، ال‌ان‌جی، کود شیمیایی و محصولات پتروشیمی و… شده است، بر دستور کار اجلاس تأثیر گذاشته بود.

با وجود تنش‌های اخیر در منطقه و اقدامات نظامی و فشارهای اقتصادی و سیاسی آمریکا علیه ایران، جمهوری اسلامی در اجلاس اخیر شانگهای حضوری پررنگ و قابل‌توجه داشت. حضور رئیس‌جمهوری اسلامی ایران در کنار رهبران چین، روسیه، هند و دیگر اعضا، فرصتی برای تبدیل عضویت کامل ایران در شانگهای به ابزار دیپلماسی اقتصادی، امنیتی و ترانزیتی بود.

شانگهای؛ فراتر از یک سازوکار امنیتی

اهمیت اجلاس بیشکک ازآن‌جهت است که شانگهای بیش از گذشته در حال فاصله‌گرفتن از تصویر یک سازوکار صرفاً امنیتی است. در اجلاس امسال، تجارت، سرمایه‌گذاری، انرژی، فناوری‌های نوین، بنادر و لجستیک، هوش مصنوعی و همکاری‌های مالی در کنار امنیت و مبارزه با تهدیدهای فرامرزی قرار گرفتند. ۲۸ سند نیز تصویب شد که از اعلامیه بیشکک و اصلاح منشور سازمان تا برنامه توسعه بنادر و مراکز لجستیکی، همکاری در حوزه هوش مصنوعی، امنیت اطلاعات، مواد مخدر و «کریدور فناوری سبز» را در بر می‌گرفت.

این تغییر برای ایران اهمیت مضاعف دارد؛ زیرا مزیت اصلی تهران در شانگهای موقعیت جغرافیایی منحصربه‌فرد آن در اتصال خلیج‌فارس، آسیای مرکزی، قفقاز، روسیه و شبه‌قاره هند است.

در چنین چارچوبی، مهم‌ترین بخش حضور رئیس‌جمهوری اسلامی ایران، ارائه بسته‌ای از پیشنهادهای اقتصادی بود. در این اجلاس، رئیس‌جمهور ایران ضمن تأکید بر تعمیق همکاری‌های بانکی و استفاده گسترده‌تر از ارزهای ملی، ایجاد سازوکارهای پرداخت مشترک و در نهایت شکل‌گیری بانک شانگهای، ایجاد اتحادیه بیمه صادرات و سرمایه‌گذاری و تشکیل کنسرسیوم انرژی را پیشنهاد داد. این پیشنهادها نشان می‌دهد تهران تلاش دارد، متناسب با اقتضائات سیاست خارجی خود و تحولات منطقه و بین‌الملل و شرایط تحریمی، عضویت در شانگهای را از «عضویت سیاسی» به «عضویت دربردارنده منفعت اقتصادی» تبدیل کند. نکته قابل‌توجه آن است که پیشنهادهای ایران با نیازهای روسیه و برخی اعضای دیگر برای کاهش وابستگی به زیرساخت‌های مالی غرب هم‌جهت است. بااین‌حال، باید توجه داشت که میان اعلام سیاسی یک سازوکار مالی و ایجاد نهادی عملیاتی با سرمایه، مقررات، شبکه پرداخت و ضمانت اجرایی، فاصله زیادی وجود دارد.

پیشنهادهای اقتصادی و فرصت‌های ترانزیتی

در حوزه ترانزیت نیز اجلاس شانگهای برای ایران قابل‌توجه بود. از جمله محورهای مهمی که اجلاس شانگهای در بیشکک بر آن تمرکز داشت، توسعه بنادر و مراکز لجستیکی و تقویت اتصال منطقه‌ای بود. ایران می‌تواند از این روند برای پیونددادن کریدور شمال – جنوب با شبکه‌های تجاری شرق آسیا و آسیای مرکزی بهره گیرد. اگر چابهار، بنادر جنوبی، راه‌آهن‌های شرقی و مسیرهای متصل به روسیه و آسیای مرکزی در یک بسته منسجم قرار گیرند، ایران می‌تواند از یک کشور تحت تحریم‌های ظالمانه به «تسهیل‌کننده ارتباطی اوراسیا» تبدیل شود.

اما این هدف تنها با بیانیه‌های سیاسی محقق نمی‌شود و به سرمایه‌گذاری، اصلاح مقررات گمرکی، تکمیل خطوط ریلی و کاهش هزینه و زمان ترانزیت نیاز دارد. تصویب نقشه راه توسعه بنادر و مراکز لجستیکی برای سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰، از این منظر برای تهران اهمیت عملی دارد.

پشتوانه سیاسی و دیپلماتیک اجلاس

از منظر سیاسی و امنیتی نیز، بیانیه بیشکک اهمیت ویژه‌ای برای جمهوری اسلامی ایران داشت؛ زیرا سران شانگهای علناً و به‌صورت رسمی حملات نظامی علیه ایران را محکوم و بر حاکمیت و تمامیت ارضی کشورها تأکید کردند. اگرچه شانگهای سازمانی همانند ناتو نیست و اعضای آن در برابر حمله به یک عضو تعهد نظامی متقابل ندارند، لیکن چنین موضعی برای ایران در شرایط فشار نظامی و اقتصادی، ارزش دیپلماتیک زیادی دارد؛ ارزش اصلی این حمایت برای تهران، ایجاد پشتوانه سیاسی، تقویت ارتباطات دیپلماتیک و فراهم‌کردن فضای مانور در نهادهای چندجانبه است.

در این راستا، دیدارهای رئیس‌جمهوری اسلامی ایران با رهبران برخی از رهبران حاضر در اجلاس که حداقل دو مورد به شکل علنی اعلام کرده‌اند تحریم‌های اخیر آمریکا را به رسمیت نمی‌شناسند، نیز همین رویکرد چندلایه را تکمیل کرد.

ایران برای استفاده واقعی از این ظرفیت باید دیپلماسی اقتصادی را با سازوکارهای داخلی، رقابت‌پذیری تولید، استانداردسازی، تسهیل تجارت، ثبات مقررات و اتصال بانکی همراه کند. تجربه مذاکرات مربوط به ایجاد بانک توسعه شانگهای نیز نشان می‌دهد که تبدیل توافق سیاسی به نهاد مالی مؤثر، فرایندی زمان‌بر و پیچیده است.

در مجموع، اجلاس بیشکک را باید نقطه‌ای در مسیر پررنگ‌تر شدن حضور ایران در شانگهای دانست. تهران در این نشست سه پیام هم‌زمان ارسال کرد: مخالفت با یک‌جانبه‌گرایی، آمادگی برای توسعه همکاری‌های اقتصادی و ترانزیتی و باز نگه‌داشتن مسیر دیپلماسی. اگر پیشنهادهای ایران به پروژه‌های مشخص تبدیل شود، عضویت در شانگهای می‌تواند به یکی از پایه‌های پیوند ایران با اقتصاد اوراسیا تبدیل شود. انتقال ریاست سازمان به پاکستان نیز فرصت تازه‌ای برای تهران ایجاد می‌کند تا در دوره ۲۰۲۶-۲۰۲۷، پیگیری پروژه‌های مالی، ترانزیتی و انرژی را به دستور کار عملی سازمان نزدیک‌تر کند.