شورای راهبردی آنلاین-رصد: توافق هستهای غیرنظامی سال ۲۰۰۸ میان آمریکا و هند روابط دو طرف را از سطح سنتی به مشارکت راهبردی و تحولآفرین تبدیل کرد. این توافق نشان داد که حل حساسترین اختلافات دوجانبه امکانپذیر است و اعتماد را در بالاترین سطوح رهبری ایجاد نمود. کارشناسان هشدار میدهند که احیای شتاب این رابطه، نیازمند پروژههای همکاری جسورانه جدید در فناوریهای راهبردی و توافق تجاری جامع و بازسازی اعتماد در سطوح بالاست.
شورای راهبردی آنلاین-رصد: «گزارش جدید دولت ترامپ درباره سیاست آمریکا در قبال بالکان غربی با این جمله آغاز میشود: «ارتقاء، ثبات و پیشبرد منافع اقتصادی آمریکا در بالکان غربی، آمریکا را امنتر، قویتر و مرفهتر میکند.» این گزارش هفت صفحهای ضمن حمایت از این دیدگاه جدید که کشورهای این منطقه برای انجام کارهای بیشتر برای خودشان تلاشکنند، بر ادامه بسیاری از جنبههای تعامل آمریکا در این منطقه تأکید میکند، به مسائل محلی، مانند جرایم سازمانیافته، میپردازد و در عین حال چشمانداز ژئوپلیتیک بزرگتری را ترسیم میکند که شامل روسیه و چین است.»
شورای راهبردی آنلاین-رصد: « اوکراین از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، تلاش کرده است تجربه میدانی خود را به یک دارایی در سیاست خارجی تبدیل کند. اعزام تیمهای نظامی به کشورهای خلیج(فارس) برای کمک به رهگیری پهپادها و ارائه مشاوره پدافند هوایی، همراه با توافقهای دفاعی با قطر، عربستان و امارات، این تصور را در برخی محافل غربی ایجاد کرده که کشورهای خلیج(فارس) در حال فاصله گرفتن از روسیه و نزدیک شدن به اوکراین هستند. اما آنچه در حال رخ دادن است، نه یک تغییر ژئوپلیتیک علیه مسکو، بلکه یک راهبرد تنوعبخشی عملگرایانه است. پادشاهیهای خلیج(فارس) در حال جایگزین کردن اوکراین به جای روسیه نیستند، بلکه اوکراین را به مجموعه رو به گسترش گزینههای امنیتی، فناوری و دیپلماتیک خود اضافه میکنند.»
شورای راهبردی آنلاین-رصد: ترکیه از پیامدهای جنگ علیه ایران برای گسترش نفوذ اقتصادی و امنیتی خود در عراق استفاده میکند و در تلاش است ضمن حفظ همکاری با تهران در پرونده کردها، بیش از پیش اقلیم کردستان، بغداد و مسیرهای انرژی و زیرساختی عراق را وارد مدار خود کند. با این حال، موفقیت این راهبرد به عوامل متعددی وابسته است.
شورای راهبردی آنلاین-رصد: توافق هستهای غیرنظامی سال ۲۰۰۸ میان آمریکا و هند روابط دو طرف را از سطح سنتی به مشارکت راهبردی و تحولآفرین تبدیل کرد. این توافق نشان داد که حل حساسترین اختلافات دوجانبه امکانپذیر است و اعتماد را در بالاترین سطوح رهبری ایجاد نمود. کارشناسان هشدار میدهند که احیای شتاب این رابطه، نیازمند پروژههای همکاری جسورانه جدید در فناوریهای راهبردی و توافق تجاری جامع و بازسازی اعتماد در سطوح بالاست.
شورای راهبردی آنلاین-رصد: «گزارش جدید دولت ترامپ درباره سیاست آمریکا در قبال بالکان غربی با این جمله آغاز میشود: «ارتقاء، ثبات و پیشبرد منافع اقتصادی آمریکا در بالکان غربی، آمریکا را امنتر، قویتر و مرفهتر میکند.» این گزارش هفت صفحهای ضمن حمایت از این دیدگاه جدید که کشورهای این منطقه برای انجام کارهای بیشتر برای خودشان تلاشکنند، بر ادامه بسیاری از جنبههای تعامل آمریکا در این منطقه تأکید میکند، به مسائل محلی، مانند جرایم سازمانیافته، میپردازد و در عین حال چشمانداز ژئوپلیتیک بزرگتری را ترسیم میکند که شامل روسیه و چین است.»
شورای راهبردی آنلاین-رصد: « اوکراین از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، تلاش کرده است تجربه میدانی خود را به یک دارایی در سیاست خارجی تبدیل کند. اعزام تیمهای نظامی به کشورهای خلیج(فارس) برای کمک به رهگیری پهپادها و ارائه مشاوره پدافند هوایی، همراه با توافقهای دفاعی با قطر، عربستان و امارات، این تصور را در برخی محافل غربی ایجاد کرده که کشورهای خلیج(فارس) در حال فاصله گرفتن از روسیه و نزدیک شدن به اوکراین هستند. اما آنچه در حال رخ دادن است، نه یک تغییر ژئوپلیتیک علیه مسکو، بلکه یک راهبرد تنوعبخشی عملگرایانه است. پادشاهیهای خلیج(فارس) در حال جایگزین کردن اوکراین به جای روسیه نیستند، بلکه اوکراین را به مجموعه رو به گسترش گزینههای امنیتی، فناوری و دیپلماتیک خود اضافه میکنند.»
شورای راهبردی آنلاین-رصد: ترکیه از پیامدهای جنگ علیه ایران برای گسترش نفوذ اقتصادی و امنیتی خود در عراق استفاده میکند و در تلاش است ضمن حفظ همکاری با تهران در پرونده کردها، بیش از پیش اقلیم کردستان، بغداد و مسیرهای انرژی و زیرساختی عراق را وارد مدار خود کند. با این حال، موفقیت این راهبرد به عوامل متعددی وابسته است.
پیرمحمد ملازهی*
به عنوان مثال در دورانی که حکومت افغانستان سلطنتی بود مناسبات ایران با این کشور کاملا دوستانه بود. در دوران حکومت داوودخان و بعد از فاصله گرفتن از شوروی، مناسبات ایران و افغانستان در سطح بالایی رشد کرد. اما بعد از کودتای مارکسیستی روابط این دو کشور تیره گشت و در کنار این موضوع ایران حمایتش را از گروههای جهادی در افغانستان اعلام کرد. در دوران حکومت مجاهدین نیز ایران از حکومت مرکزی حمایت کرد. اما بعد از قدرت گیری صلاح الدین ربانی، رهبر حزب جمعیت اسلامی افغانستان، که طالبان در آنجا ظهور کرد به دلیل مسائل امنیتی مناسبات تهران و کابل دوباره تیره شد. همچنین بعد از روی کار آمدن طالبان در افغانستان، دولت ایران این رژیم را به رسمیت نشناخت.
اما بعداز سقوط طالبان و دخالت آمریکا و ناتو در افغانستان که ترتیبات جدیدی برای این کشور بوجود آمد؛ سیاست رسمی ایران حمایت از دولت مرکزی قدرتمند حامد کرزای بود. در برهه فعلی نیز ایران بر این باور است که اگر دولت قدرتمندی در کابل حاکم باشد که بتواند در سرتاسر افغانستان اعمال حاکمیت کند، به لحاظ سیاسی و امنیتی به نفع ایران خواهد بود. زیرا صلح و ثبات در افغانستان میتواند در منطقه سرایت پیدا کند، همچنان که بحران و تنش داخلی در این کشور نیز میتواند کشورهای همسایه از جمله ایران را متاثر کند.
باید توجه داشت که یک سری اشتراکات فرهنگی، دینی و روانی زمینه ساز توسعه همکارهای سیاسی بین ایران و افغانستان است. در حال حاضر حدود 40% از خاک افغانستان از کنترل دولت مرکزی خارج است و همچنان در این کشور شاهد جنگ و بحران داخلی هستیم. بنابراین هدف و سیاست اصلی و فوری تهران و کابل در مقطع کنونی، «ایجاد دولت مرکزی قدرتمند» در افغانستان است و در همین راستا نیز در کنفرانس ژاپن برای بازسازی افغانستان، ایران متعهد شد که نهصد و پنجاه میلیون دلار برای این منظور بپردازد. از دیگر فعالیتهای ایران در این خصوص مدرسه سازی خصوصا در مناطق مرزی، ساختن درمانگاه و مشارکت در راه سازی در افغانستان است. بنابراین به لحاظ سیاسی و اقتصادی در حال حاضر زمینه برای همکاری ایران و افغانستان مساعد است، اما در بخش نظامی و امنیتی به دلیل حضور نظامی ایالات متحده آمریکا و ناتو در این منطقه این فرصت همکاری از تهران و کابل گرفته شده است.
اما در نگاه راهبردی و میان مدت و بلند مدت چند موضوع اساسی در روابط ایران وافغانستان وجود دارد که باید مدنظر داشت.
در ابتدا باید ساختار قدرت در افغانستان مشخص شود. درواقع بخشی از جامعه که غیر پشتون هستند، هنوز نتوانستهاند به جایگاه مورد نظر در ساختار قدرت دست پیدا کنند. از طرف دیگر انحصارطلبی در قدرت در میان پشتونها وجود دارد. براین اساس هدف راهبردی ایران این است که در افغانستان ساختاری از قدرت بوجود آید که قطع نظر از مسائل قومی و مذهبی، همه قومیتها و مذاهب بتوانند سهمشان را از قدرت به دست آورند و افغانستان به صلح و ثبات برسد. در این راستا نیروهای بیگانه باید از افغانستان خارج شوند، اما کشورهای منطقه و در درجه اول همسایگان و در درجه دوم کشورهای اسلامی که با این کشور منافعی دارند باید جایگزین نیروهای خارجی شوند، ارتش قدرتمندی را در افغانستان بوجود آورند تا کمک به صلح و ثبات در این کشور شود. همچنین شرایطی فراهم شود که افغانستان از بحران اجتماعی و قومی که گریبانگیرش است عبور کند و ملت افغان ساخته شود. اما شرایط برای اینگونه مناسبات با توجه به حضور نظامی آمریکا در افغانستان، در برهه فعلی و به صورت میان مدت برای ایران مساعد نیست.
راهبرد بلندمدت ایران به لحاظ اقتصادی در افغانستان نیز سرمایه گذاری در داخل این کشور و ایجاد اشتغال برای شهروندان افغان است تا از میزان مهاجرت آنها به ایران کاسته شود و مهاجران افغان بتوانند به کشور خودشان برگردند. همچنین ایران به دنبال این است که کشت مواد مخدر و خشخاش در افغانستان را با محصولات خوراکی اقتصادی و استراتژیک جایگزین کند. به عنوان مثال ایران کمک کرده که زعفران با کیفیت در هرات کشت داده شود. اما همانطور که پیش از این نیز ذکر کردیم این مقاصد در کوتاه مدت قابل دستیابی نیست و نیاز به زمان و برنامه ریزی های طولانی مدت دارد تا شرایط مساعد ایجاد شود واین راهبردها به سرانجام برسند.
اما علاوه بر این ها، پرونده هایی نیز در مناسبات دو کشور هنوز حل نشده باقی مانده اند که رسیدگی هرچه سریع تر به آنها در بهبود مناسبات ایران و افغانستان حائز اهمیت است. از جمله مهمترین این پرونده ها موضوع اختلافات دو کشور بر سر موضوع آب رودخانه هیرمند است که حل آن نیازمند اجتناب از سیاسی شدن پرونده از سوی دو کشور و به موازات آن تشکیل کارگروه های حقوقی برای رفع اختلافات موجود از طریق مجراهای قانونی است.
کارشناس مسائل افغانستان*
0 Comments