ناکامی‌های گذشته و احیای استقلال و مسئولیت‌پذیری دفاعی اروپایی

علی رضوان‌پور در گفتگو با سایت شورای راهبردی روابط خارجی با اشاره به ناکامی طرح‌هایی مانند «پسکو» در دوره اول دونالد ترامپ اظهار داشت: ایده استقلال و مسئولیت‌پذیری دفاعی اروپا از ابتدای هزاره سوم به دلیل ضعف ساختارهای موجود و وابستگی به تعهدات نظامی آمریکا بحث‌برانگیز بوده است. وی افزود: «فقدان هماهنگی و نقشه راه راهبردی میان کشورهای عضو، کارایی نهادهای دفاعی اروپا را محدود کرده و وضعیت دفاعی این قاره همچنان به حضور نیروهای آمریکایی و سلاح‌های هسته‌ای آن وابسته است.»

به گفته رضوان‌پور، رویکرد غیرمتعارف دونالد ترامپ در دوره دوم ریاست‌جمهوری، به‌ویژه نزدیکی به ولادیمیر پوتین، اعتماد رهبران اروپایی، به‌ویژه فرانسه و آلمان را به تعهدات دفاعی آمریکا کاهش داده است. این وضعیت، همراه با اختلافات داخلی اتحادیه، اراده‌ای برای «اروپایی‌سازی دفاع» ایجاد کرده است. وی تأکید کرد که نگرانی از جهت‌گیری تمرکز واشنگتن به سمت آسیا و فشارهای اقتصادی و سیاسی در اروپا، انگیزه‌ای برای احیای استقلال و مسئولیت‌پذیری دفاعی فراهم کرده است. رضوان‌پور افزود که طرح «سند سفید دفاع اروپا» نشان‌دهنده عزم اروپا برای رفع ناکامی‌های گذشته و حرکت به سوی استقلال دفاعی است. او خاطرنشان کرد که افزایش سرمایه‌گذاری‌ها و اجماع سیاسی در اتحادیه در مقایسه با دوره اول دونالد ترامپ، زمینه‌ساز جدیت بیشتر این ایده شده است.

عوامل راهبردی و سیاسی تقویت استقلال و مسئولیت‌پذیری دفاعی

رضوان‌پور با استناد به اظهارات آنتونیو کاستا اظهار داشت که جهت‌گیری تمرکز واشنگتن به سمت تحولات ژئوپلیتیک در آسیا و اقیانوسیه، اروپا را به بازنگری در وابستگی دفاعی خود واداشته است. وی افزود: «کاستا تأکید کرده که واشنگتن تهدید به کاهش حضور نظامی در اروپا می‌کند، و این امر قاره سبز را به تولید سلاح‌های بومی و استقلال و مسئولیت‌پذیری نظامی سوق داده است.» به گفته این تحلیل‌گر، رونمایی از «سند سفید دفاع اروپا» و طرح «تسلیح مجدد اروپا» در ۲۹ اسفند ۱۴۰۳ پاسخ به شکاف عمیق فراآتلانتیک و کاهش حمایت‌های دفاعی آمریکا است. اورسولا فون درلاین نیز با اعلام پایان «دوره صلح»، بر ضرورت سرمایه‌گذاری دفاعی تأکید کرده است.

تحلیلگر ارشد حوزه اروپا توضیح داد که عوامل راهبردی، مانند تهدیدات ناشی از روسیه و چین، عوامل اقتصادی، مانند ایجاد شغل از طریق صنایع دفاعی و عوامل سیاسی، مانند فشارهای داخلی برای استقلال از آمریکا، این روند را تسریع کرده‌اند. وی افزود که کاهش تعهدات ناتو، به‌ویژه تحت تأثیر دیدگاه دونالد ترامپ مبنی بر «منسوخ بودن» این ائتلاف، اروپا را به سوی تقویت ساختارهای دفاعی مستقل هدایت کرده است. رضوان‌پور تأکید کرد که وام ۱۵۰ میلیارد یورویی برای امور دفاعی، که قرار است به صورت عادلانه میان اعضای اتحادیه توزیع شود، گامی برای رفع نابرابری‌های دفاعی و تقویت خودکفایی نظامی است.

چشم‌انداز عملیاتی شدن استقلال و مسئولیت‌پذیری دفاعی

علی رضوان‌پور در ادامه اظهار داشت: نهادینه شدن وابستگی به ناتو و ایالات متحده، مانعی جدی برای استقلال و مسئولیت‌پذیری دفاعی اروپاست. وی گفت: «اتکای تاریخی به تضمین‌های امنیتی آمریکا، ذهنیت رهبران اروپایی را محدود کرده و آن‌ها را از توسعه ابزارهای دفاعی مستقل بازداشته است.» به گفته این تحلیلگر، بازگشت دونالد ترامپ، نگرانی‌ها درباره امنیت اروپا را تشدید کرده، اما تغییر دائمی ذهنیت در بروکسل و واشنگتن ضروری است.

وی افزود که طرح‌هایی مانند صندوق دفاعی اروپا (۲۰۱۸-۲۰۲۱) و تخصیص ۱۳ میلیارد یورو برای سیاست دفاع صنعتی بین ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۷، گام‌هایی برای عملیاتی شدن استقلال و مسئولیت‌پذیری است. رضوان‌پور موانع داخلی مانند اختلافات میان اعضا، کمبود بودجه هماهنگ و تفاوت در اولویت‌های دفاعی را چالش‌هایی جدی دانست. او همچنین به موانع خارجی، مانند فشارهای آمریکا برای حفظ وابستگی اروپا به ناتو و رقابت با قدرت‌های نوظهور، اشاره کرد. وی تأکید کرد که سخنان امانوئل مکرون درباره «استقلال و مسئولیت‌پذیری استراتژیک» و افزایش هزینه‌های نظامی اروپا نشان‌دهنده عزم برای ایجاد ساختار نهادی است. رضوان‌پور افزود که موفقیت این روند به اجماع سیاسی، سرمایه‌گذاری پایدار و هماهنگی میان اعضا بستگی دارد، اما احتمال تبدیل شدن به یک ساختار مؤثر با توجه به تنش‌های ژئوپلیتیکی کنونی بالاست.

پیامدهای راهبردی استقلال و مسئولیت‌پذیری دفاعی بر نظم امنیتی

تحلیلگر ارشد حوزه اروپا با اشاره به توصیف دونالد ترامپ از ناتو به‌عنوان «اتحادی منسوخ» اظهار داشت که استقلال و مسئولیت‌پذیری دفاعی قاره سبز می‌تواند ترتیبات امنیتی هفت‌دهه‌ای این قاره را تغییر دهد. وی گفت: «تغییر در نگرش فراآتلانتیکی می‌تواند اروپا را به متحد توانمندتری برای آمریکا تبدیل کند، اما خطر شکاف در نظم امنیتی غرب نیز وجود دارد.» از منظر این تحلیلگر، استقلال و مسئولیت‌پذیری دفاعی ممکن است نقش ناتو را تضعیف کند، اما می‌تواند مکمل آن باشد، مشروط به آنکه اروپا و آمریکا مسئولیت‌های امنیتی را تقسیم کنند.

وی افزود: افزایش هزینه‌های دفاعی اروپا از سال ۲۰۱۶، راه‌اندازی صندوق دفاعی و تخصیص ۹۰ میلیون یورو برای تحقیقات دفاعی تا ۲۰۲۰، نشانه‌های عزم اروپا برای استقلال است. رضوان‌پور تأکید کرد که این روند توازن قدرت در اروپا را به نفع کشورهای پیشرو مانند فرانسه و آلمان تغییر می‌دهد، اما توزیع عادلانه منابع، مانند وام ۱۵۰ میلیارد یورویی، می‌تواند همکاری اعضا را تقویت کند. وی هشدار داد که بدون هماهنگی اعضا، این روند ممکن است به شکاف‌های داخلی و تضعیف روابط فراآتلانتیکی منجر شود. رضوان‌پور افزود: اروپا برای موفقیت برنامه‌های دفاعی خود باید از لفاظی فراتر رود و به تغییر ذهنیت دائمی‌ دست یابد. او نتیجه گرفت که استقلال و مسئولیت‌پذیری دفاعی اگر با مدیریت دقیق همراه باشد، می‌تواند به ثبات جهانی کمک کند.