احسان تقوایی، تحلیلگر ارشد مسائل روسیه، حوزه اوراسیا و بین‌الملل در گفتگو با سایت شورای راهبردی روابط خارجی به بررسی ابعاد این عملیات و تأثیرات آن بر روند آتی جنگ اوکراین پرداخت. وی معتقد است که آینده مذاکرات برای پایان جنگ در اوکراین به عوامل متعددی از جمله «سطح و شدت واکنش روسیه به عملیات تار عنکبوت، تصمیم آمریکا درباره تداوم حمایت از اوکراین و تحولات غیرمنتظره آتی» بستگی خواهد داشت.

تلاش‌های دیپلماتیک در سایه فشارهای ایالات متحده

احسان تقوایی، تحلیلگر ارشد مسائل روسیه در ابتدا با ترسیم فضای کلی جنگ اوکراین یادآور شد «پیش از وقوع عملیات تار عنکبوت، ایالات متحده تحت رهبری دونالد ترامپ با کاهش حمایت‌های اطلاعاتی و نظامی از اوکراین، تلاش داشت طرفین درگیر را به مذاکره وادارد. این راهبرد که با هدف ثبت دستاورد دیپلماتیک برای ترامپ طراحی شده بود، با چالش‌های جدی مواجه شد. روسیه با تسلط بر بخش‌هایی از خاک اوکراین، تمایلی به عقب‌نشینی از مناطق اشغالی نداشت، در حالی که اوکراین نیز به دلیل خسارات سنگین انسانی و مادی، شروط مسکو را غیرقابل‌قبول می‌دانست. این بن‌بست، دستیابی به صلح در کوتاه‌مدت را دشوار کرده بود، اما فشارهای واشنگتن، مذاکرات را به گزینه‌ای محتمل تبدیل کرده بود.»

این کارشناس حوزه اوراسیا ادامه داد: «کاهش کمک‌های اطلاعاتی آمریکا، که در دوره جو بایدن به اوج خود رسیده بود، بخشی از تلاش ترامپ برای ایجاد توازن در مذاکرات بود.»

با این حال تقوایی بر این باور است که «عملیات تار عنکبوت، که پنج پایگاه هوایی روسیه را با استفاده از 117 پهپاد هدف قرار داد، این روند را مختل کرد. اگرچه حمله به برخی پایگاه‌ها ناموفق بود، نابودی حدود 14 هواپیمای راهبردی، از جمله بمب‌افکن‌های توپولف-22ام3، خسارتی بین 2 تا 7 میلیارد دلار به نیروی هوایی روسیه وارد کرد».

به گفته این تحلیلگر، «موفقیت یا شکست مذاکرات در آینده، شدت درگیری‌ها را تعیین خواهد کرد. ناکامی گفت‌وگوها می‌تواند به تشدید حملات روسیه منجر شود، در حالی که تداوم مذاکرات ممکن است تنش‌ها را کاهش دهد.»

عملیات تار عنکبوت: ضربه اطلاعاتی و تحقیر نظامی روسیه

عملیات تار عنکبوت که به نابودی بمب‌افکن‌های راهبردی روسیه در پایگاه‌های نظامی این کشور انجامید، از پیچیده‌ترین عملیات اطلاعاتی و نظامی جنگ اوکراین بود.

تقوایی معتقد است: «این عملیات نتیجه همکاری اطلاعاتی گسترده اوکراین با کشورهای غربی، به‌ویژه اعضای ناتو، بود. سازمان اطلاعات اوکراین SBU)) ابتدا ادعا کرد بیش از 40 هواپیما نابود شده‌اند، اما تصاویر ماهواره‌ای و ارزیابی کارشناسان، خسارت را به حدود 14 هواپیما محدود کرد. با این حال، این عملیات که نیازمند نفوذ عمیق اطلاعاتی و برنامه‌ریزی دقیق بود، توانایی اوکراین و حامیانش را در اجرای حملات غافلگیرانه نشان داد.»

این تحلیلگر ارشد حوزه بین‌الملل تأکید کرد: «نابودی بمب‌افکن‌های توپولف که از پیشرفته‌ترین هواپیماهای راهبردی جهان با قابلیت حمل تسلیحات هسته‌ای و متعارف هستند، ضربه‌ای سنگین به پرستیژ نظامی روسیه وارد کرد. روسیه که پس از فروپاشی شوروی، برتری نظامی و اطلاعاتی را به‌عنوان مؤلفه ابرقدرتی حفظ کرده بود، با این عملیات در موضع ضعف قرار گرفت».

به گفته کارشناس مسائل اوراسیا «این تحقیر نظامی، به‌ویژه در روابط بین‌الملل، پیامدهای عمیقی برای مسکو دارد، زیرا پرستیژ برای کشورهای بزرگ مانند روسیه اهمیت بسزایی دارد.»

با این حال، وی هشدار داد: «واکنش روسیه ممکن است به تشدید حملات علیه اوکراین منجر شود، به‌ویژه اگر مسکو احساس کند جایگاهش در مذاکرات تضعیف شده است. دکترین دفاع ملی روسیه که تهدیدات هوایی را با بررسی استفاده از سلاح‌های هسته‌ای پاسخ می‌دهد، احتمال تشدید تنش‌ها را افزایش می‌دهد، هرچند انتظار می‌رود مسکو به حملات با سلاح‌های متعارف و هدف‌گیری زیرساخت‌های دوگانه مدنی-نظامی بسنده کند.»

مذاکرات استانبول و عقلانیت راهبردی مسکو و کی یف

تقوایی به ادامه مذاکرات اوکراین و روسیه در استانبول، تنها 24 ساعت پس از عملیات تار عنکبوت، اشاره می‌کند و انجام این گفت‌وگوها را که به توافق بر تبادل اسرا منجر شد، نشان‌دهنده عقلانیت طرفین در حفظ کانال‌های دیپلماتیک می داند. به گفته این تحلیلگر مسائل اوراسیا، «تاریخ این مذاکرات از پیش تعیین شده بود و عملیات تار عنکبوت، با وجود تأثیراتش، آن را مختل نکرد. این امر نشان می‌دهد اوکراین و حامیانش، از جمله سرویس‌های اطلاعاتی اروپایی، عملیات را به‌گونه‌ای طراحی کرده بودند که به مذاکرات آسیب نزند.»

تقوایی معتقد است: «اوکراین با اجرای این عملیات که پیش از مذاکرات و با حمایت کشورهای بزرگ اروپایی انجام شد، در پی تقویت موضع خود در گفت‌وگوها بود. در تاریخ روابط بین‌الملل، کشورها اغلب پیش از مذاکرات، با دستاوردهای نظامی، قدرت چانه‌زنی خود را افزایش می‌دهند. عملیات تار عنکبوت نیز با این منطق اجرا شد، اما ریسک لو رفتن اطلاعات، اوکراین را وادار کرد تا آن را در زمان تعیین‌شده انجام دهد.»

به گفته این تحلیلگر مسائل روسیه، «تاخیر در این عملیات می‌توانست به شکست برنامه منجر شود. آتس‌بس موقت برای تبادل اسرا که از پیش توافق شده بود، نشان داد این عملیات تأثیری بر روند مذاکرات نداشت، اما به اوکراین برتری نسبی موقتی در میز گفت‌وگو بخشید.»

پیامدهای ژئوپلیتیکی و چالش‌های پیش رو

عملیات تار عنکبوت تأثیرات گسترده‌ای بر معادلات ژئوپلیتیکی داشت. تقوایی یادآوری کرد: «نابودی بمب‌افکن‌های توپولف که بخش کلیدی زرادخانه راهبردی روسیه بود، دکترین امنیتی مسکو و روابطش با ناتو و ایالات متحده را تحت تأثیر قرار داد. این خسارت، اگرچه جبران‌پذیر است، اما توانایی نظامی روسیه را تضعیف کرد و اعتماد به برتری فناورانه و اطلاعاتی آن را کاهش داد.»

به گفته این تحلیلگر، «عملیات تار عنکبوت، پرستیژ روسیه را در برابر ناتو خدشه‌دار کرد و تنش‌ها بین مسکو و اروپا، به‌ویژه بریتانیا را که متهم به حمایت از عملیات است، افزایش داد.»

کارشناس حوزه اوراسیا هشدار داد: «دکترین امنیتی روسیه ممکن است به حملات گسترده‌تر علیه اوکراین یا اقدامات خرابکارانه علیه اروپا منجر شود. با این حال، توانایی اقتصادی روسیه برای جایگزینی بمب‌افکن‌های نابودشده که تولیدشان هزینه‌بر است، عامل تعیین‌کننده‌ای است. اقتصاد جنگ‌زده روسیه ممکن است نتواند این خسارت را به‌سرعت جبران کند و فشار مضاعفی بر ماشین جنگی مسکو وارد می‌آورد. در مقابل، این عملیات روحیه نیروهای اوکراینی را تقویت کرد و احتیاط روسیه در استفاده از ظرفیت هوایی‌اش را افزایش داد؛ با این حال، این وضعیت مانع جدی برای پیشروی روسیه ایجاد نخواهد کرد، زیرا زمان در میدان به نفع مسکو است.»

این تحلیلگر با اشاره به سیالیت سیاست بین‌الملل، آینده مذاکرات را به عوامل متعددی از جمله «واکنش روسیه، تصمیم آمریکا درباره حمایت از اوکراین، و تحولات غیرمنتظره آتی» وابسته دانست و گفت: «تفاوت بین سیاست‌های اعلامی و اعمالی تیم سیاست خارجی ترامپ، دستیابی به صلح را دشوار کرده است. تماس تلفنی وزرای خارجه روسیه و آمریکا پس از عملیات که به بررسی اتهامات جنایات جنگی اوکراین پرداخت، نشان‌دهنده تلاش واشنگتن برای امتیازدهی ظاهری به روسیه بود».

با این حال، تقوایی تأکید می‌کند که «عملیات تار عنکبوت تنها یک کارت کوتاه‌مدت برای اوکراین است و در میان‌مدت، روسیه با ضربات سنگین‌تر جایگاه خود را تثبیت خواهد کرد.»