سعید چهر‌آزاد، فوق دکتری روابط بین الملل دانشگاه علامه طباطبایی که در نشست تخصصی با موضوع «روابط خارجی در عصر هوش مصنوعی» به میزبانی شورای راهبردی روابط خارجی، در تحلیل دگرسان‌سازی دیپلماسی در عصر هوش مصنوعی، خاطرنشان کرد: در این تحلیل از منظر علوم انسانی، خصوصا علوم اجتماعی و سیاسی به مساله هوش مصنوعی می‌پردازیم. هوش مصنوعی در دو دهه اخیر در طیف گسترده‌ای از رشته‌ها کاربرد یافته است. علوم اجتماعی و سیاسی، به‌طور‌ عام و روابط بین‌الملل به‌طور خاص، از این قاعده مستثنی نبوده‌اند.

وی با بیان اینکه عصر هوش مصنوعی در مطالعات دیپلماتیک انقلاب علمی به‌ پا کرده است، که اگر مجاز باشیم از ادبیات کوهنی در فلسفه علم استفاده کنیم، باید گفت وارد پارادیم جدیدی در عرصه دیپلماسی شده‌ایم. این پارادایم جدید، همان شیفت پارادایمی است که در فلسفه علم دیپلماسی وجود دارد. اساسا کشاندن پای هوش مصنوعی، به فراخنای دیپلماسی، ابتدا به ساکن، اندکی سخت و دشوار به نظر می‌رسد. مفاهیمی چون داده، گیگ، ماشین و هوش غیرانسانی را به مسند دیپلماسی بردن چیز دیگری است.

این پژوهشگر با یادآوری اینکه سخن گفتن از هوش مصنوعی از دوره آلن تورینگ وجود داشته و دیرپا بوده است، گفت: اما گفتن و شنیدن سخن نو درباره هوش مصنوعی، آن هم دوشادوش علوم انسانی، خصوصا در این مورد، دیپلماسی، از آن رو که متاخر بوده، شاید بدیعانه و نوآورانه باشد.

این عضوهیات علمی دانشگاه علامه طباطبائی با تاکید بر ضرورت توجه به معماری نظری و تئوریک این مساله، ادامه داد: جلسه سه سال پیش با آقای دکتر خرازی، آغازی شد بر اینکه این موضوع و مسئولیت میان رشته‌ای هوش مصنوعی و روابط بین‌الملل و دیپلماسی را انتخاب کنم. بیش از سه هزار منبع را مورد بررسی قرارداده‌ام. سوالاتی که ابتدا با آقای دکتر خرازی مطرح کردیم و سوالاتی که آقای دکتر ستاری مطرح کردند، بسیار مهم و بنیادین است.

وی با طرح این سوالات که در زمانه و حاکمیت هوش مصنوعی، اساسا موضوع دموکراسی که در علوم انسانی مطرح است چه آینده‌ای خواهد داشت؟ چرخه سیاست‌گذاری خارجی به کدامین جهت تغییر جهت می‌یابد؟ سیستم نظام جهانی آنارشیک‌تر می‌شود یا به نظمی ماشینی می‌رسد؟ نهادها و رژیم‌ها و معاهدات بین‌المللی آیا دیگر اثرگذاری و کارآیی از خویش خواهند داشت یا خیر؟ افزود: نکته دیگر زیرسوال بردن نظریه‌های دیپلماسی است. در وضعیتی که فوران کثرت ایجاد شده، ناشی از چیرگی هوش مصنوعی، هیچ روایت تک ساختی را ایجاد نمی‌کند، بحث عدالت و کنار گذاردن گفتمان واحد در جهان باعث می‌شود نظریه پایان تاریخ فرانسیس فوکویاما را زیر سوال برود و اشاعه جهانی آن را اساسا باطل فرض کرد. در این شرایط، ما دیگر هرگز نمی‌توانیم اقتصاد سیاسی بین‌الملل را مانند گذشته مورد واکاوی قراردهیم.

این پژوهشگر تاکید کرد: اساسا بازیگرانی وارد عرصه نظام بین‌الملل شده‌اند که سنتی بودن بازی جهانی را به کناری بردند و این باعث شده اقتصاد جهانی وارد دوره جدیدی شود.

چهرآزاد با بیان اینکه امنیت بین‌الملل و ژئوپلیتیک مرز، با استیلای هوش مصنوعی مانند گذشته نیست، توضیح داد: فرهنگ، مولفه‌ها، هنجارهای سیاسی، اجتماعی و دیپلماتیک ما در همه کشورها، شرایط متفاوتی تجربه می‌کند و آن دولت- ملتی که جغرافیا دال کانونی آن بود، دیگر وجود ندارد. تغییرات عمیقی که از طریق هوش مصنوعی بر نظام تحریم‌های بین‌المللی وارد می‌شود، خودش هم محور بحث است.

وی گفت: سرمایه‌داری پلتفرمی، با اتکا به داه‌های بزرگ که هوش مصنوعی آن را فراهم می‌کند، بازیگران جدیدی را وارد نظام بین‌الملل کرده است. آمازون، مایکروسافت و گوگل، اپل و غیره بازی و و رقابت بین‌المللی را به صورتی ژرف تغییر داده‌اند و حتی سرمایه‌های آنها از بسیاری از کشورهای دیگر بیشتر است. از این روست که ما می‌توانیم مفاهیم جدیدی چون ژئوپلیتیک سیلیکون ولی، را مطرح کنیم و نظریه هارتلند نیز به نوعی مورد نقد قرار می‌گیرد.

این پژوهشگر با تشریح مدلی سه‌گانه در راستا و در جهت بررسی همبستگی هوش مصنوعی و دیپلماسی، که مباحث بسیار بسیطی را در زیرمجموعه خود دارد، توضیح داد: این مدل سه گانه، یکی AI  برای هوش مصنوعی و هوش مصنوعی برای AI و دیگری دیپلماسی برای هوش مصنوعی و هوش مصنوعی در دیپلماسی است. هوش مصنوعی برای دیپلماسی بدین سان است که در وضعیتی که روابط بین‌المللی و نظم جهانی در وضعیت تنش و جنگ قرار گیرد، هوش مصنوعی می‌تواند با ایجاد الگوریتم‌هایی به سیاست‌گذاری درست در این دوران، با عبور از آن اهتمام ورزد.

چهرآزاد تاکید کرد: در این مرحله خطاهای انسانی در سیاست‌گذاری بسیار کمتر خواهد شد و روابط بین‌الملل محاسباتی و اصطلاح دیپلماسی اتوماسیونی به کارگزاری ماشین، وضعیت‌های مطلوبی طراحی می‌کند و برای نیل به آن، راهکارهای منطقی ارائه می‌دهد. محور دوم که دیپلماسی برای هوش مصنوعی است، بدین سان است که دیپلماسی در آن سکویی قلمداد می‌شود که می‌تواند همه فناوری‌های نوظهور، از جمله هوش مصنوعی را ارتقا دهد. اما برای اینکه هر کشوری بتواند این فناوری از جمله هوش مصنوعی را در سطح بین‌الملل گسترش دهد، لاجرم ناچار است از روابط و مناسبات دیپلماتیک خود در جهت تقویت آن استفاده کند.

وی اضافه کرد: شبکه‌های کنسولی و دیپلماتیک، شرایط حضور پژوهشگران در برنامه های چندملیتی هوش مصنوعی را فراهم می‌کند.

چهرآزاد ضمن تشریح و تحلیل نقش تحلیلی هوش مصنوعی، افزود: باید نقش پیش‌بینی‌کنندگی هوش مصنوعی را نیز مورد توجه قرار داد. آینده‌نگاری و آینده‌پژوهی رشته‌ای تقریبا جدید است که به کمک همه علوم آمده و دیپلماسی و روابط بین‌الملل نیز از آن هرگز مستثنی نیست. این هوش مصنوعی و این فناوری نوظهور برای نگاشت آینده و ایجاد نقش پیش‌بینی‌کنندگی، بسیار موثر است.

این پژوهشگر، نقش سوم، را نقش عملیاتی دانست و با اشاره به نقش استفاده از پهپادها در دبپلماسی، گفت: ورود AI  به دیپلماسی، آن را متحول کرده و ما ناگزیر هستیم به سیاق سایر مطالعات، خصوصا مطالعات بین‌رشته‌ای مراجعه کنیم و روش‌شناسی، معرفت‌شناسی، هستی‌شناسی و انسان‌شناسی نوینی در دیپلماسی ایجاد کنیم.

وی تاکید کرد: هرگز بدون پردازش این موضوعات امکان توسعه هیچ زیست‌بوم فناورانه‌ای وجود ندارد. اهمیت این مساله را که به تعبیر مقام معظم رهبری فرمودند هوش مصنوعی در اداره آینده نظام بین‌الملل نقش عمیقی دارد. ما نیز به عنوان یکی از بازیگران نظم جهانی، باید با جدیت و مداومت به این اشارت مهم مقام معظم رهبری اعتنا ورزیده تا در شبکه جهانی قدرت و نظم پساآمریکایی بین‌الملل از دیگران عقب نمانیم.

چهرآزاد اضافه کرد: هوش مصنوعی، ساحت‌های گوناگون نظری – تئوری و عملی روابط بین‌الملل و دیپلماسی را دچار تغییرات عمیقی کرده است. از هر منظری روابط بین‌الملل و دیپلماسی را به کنکاش بگذاریم، اگر مولفه هوش مصنوعی را لحاظ نکنیم، قطعا مطالعات ناقص خواهد بود. این تحولات، به خصوص نقش سرمایه‌داری پلتفورمی در اقتصاد سیاسی بین‌الملل و نحوه مداخلات هوش مصنوعی در دگردیسی نظریه‌های بین‌المللی اهمیت دارد که بدون پردازش نظریه‌های روابط بین‌الملل، از جمله نظریه‌های جهانی و یا نظریه‌های بوم‌گرایانه و بدون ساخت درونی مفاهیم جدید، دیپلماسی هم دچار تغییر شده است. گسست‌ها و تحولات مطالعاتی و عملیاتی نظام بین‌الملل باید مورد دقت قرار گیرد.

وی تاکید کرد: نظام تحریم‌ها می‌تواند متاثر از هوش مصنوعی باشد و جای پژوهش دارد. در نهایت، تکوین آنچه که نام دیپلماسی الگوریتمی بر آن نهاده‌ام، الزاماتی را برای بررسی و کاربست دقیق و جدی می‌طلبد که امیدوارم در تئوری پرسیده و در عمل دیپلماسی دمیده شود.