دکتر حمیدرضا ربیعی، عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی کامپیوتر دانشگاه صنعتی شریف در نشست تخصصی «روابط خارجی در عصر هوش مصنوعی» که از سوی شورای راهبردی روابط خارجی برگزار شد، درباره «هوش مصنوعی و امنیت ملی از دیدگاه روابط خارجی»، اظهار داشت: در عصر حاضر، امنیت مساله عمیق‌تری است و نباید تنها جنبه‌های سلبی آن را دید. متاسفانه ما مسائل را بیشتر از زوایه سلبی می‌بینیم و مثلا در بحث داده‌ها می‌خواهیم داده‌ها را امنیتی کنیم. این باعث می‌شود ما از فواید آن بهره‌مند نشویم.

وی با بیان اینکه هوش مصنوعی، فناوری دگرگون‌ساز است، گفت: شیوه‌های سنتی ما در دیپلماسی، امنیت و ارائه خدمات به طور‌کلی در حال دگرگونی است. ما باید آن را درک کنیم و بپذیریم. عدم پذیرش آن می‌تواند مساله امنیت ملی باشد. بنابراین باید اول بپذیریم که این فناوری هست، البته ما در هوش مصنوعی بزرگنمایی می‌کنیم. هوش مصنوعی چاقوی دو لبه است و اشتباه و خطا دارد.

این استاد دانشگاه با تاکید بر اینکه هوش مصنوعی، یک زیست‌بوم است و نباید به این مساله نگاه تک‌بعدی داشت، ادامه داد: نگاه تک‌بعدی به آن، بیشتر اتلاف منابع است. اگر تک‌بعدی‌کاری در این باره انجام دادیم، نباید خوشحال باشیم و تصور کنیم کشور در این زمینه رشد کرده است. این بلا بر سر فناوری‌های دیگر هم آمده است. این باعث می‌شود که نتوانیم بهره‌وری لازم را داشته باشیم. هوش مصنوعی جدای از این نیست. بنابراین باید هوش مصنوعی را به‌عنوان زیست‌بوم درنظر گرفت و به‌تناسب توان‌مان، بر مواردی سرمایه‌گذاری کنیم که می‌تواند بهره‌وری کشور را بالا ببرد.

ربیعی افزود: سرمایه‌گذاری در این زمینه، سرمایه‌گذاری وحشتناکی است و ما با اینکه می‌توانیم شعار دهیم، اما توان مقابله با دنیا را نداریم. اگر 10 شرکت اول هوش مصنوعی آمریکا و چین را جمع کنیم، رقمی حدود 8 تریلیون دلار ارزش دارند. امکان‌ناپذیر است که ما این میزان سرمایه گذاری کنیم.

وی با بیان اینکه ما حتما می‌توانیم از هوش مصنوعی برای حل برخی از مسائل‌مان استفاده کنیم، گفت: این زیست‌بوم در لایه‌های مختلف در سطح جهان تا سطح یک سازمان، یک زیست‌بوم است. اگر می خواهیم از آنچه که در دنیا است بهره ببریم، باید روابط‌مان را به‌خوبی تنظیم کنیم تا به پلتفرم‌های فراوانی که در AI  وجود دارد، دسترسی داشته باشیم.

این استاد دانشگاه به سرمایه‌گذاری شرکت‌های دنیا در این حوزه‌ها اشاره کرد و با تاکید بر ضرورت داشتن دیدگاه‌های واقعی در این رابطه، گفت: وزارت خارجه باید عناصر زیست‌بوم خود را به‌خوبی تشخیص دهد، روی آنها سرمایه‌گذاری کند تا بتواند بهره‌وری بالایی داشته باشد.

وی با تاکید براینکه دنیا به دنبال این نیست که هوش مصنوعی به جای انسان تصمیم بگیرد و در سیستم‌های پیچیده، تصمیم‌گیری هوش مصنوعی غیرقابل قبول است، توضیح داد: دنیا به دنبال هوش مصنوعی انسان محور است؛ چراکه براین باور هسیتم که هنوز AI،آن‌چنان تعمیم‌پذیر نشده که بتواند جای انسان را بگیرد، ضمن اینکه خصوصیاتی از انسان وجود دارد که ماشین نمی‌تواند آن را مدل کند. بنابراین آنجا که قرار است درباره جان انسان و سرنوشت انسان‌ها تصمیم گرفته شود، حتما با سیستم‌های انسان محور و اخلاقی، تصمیم گرفته می‌شود و AI به عنوان ابزار و معاون در کنار ما است.

ربیعی با بیان اینکه تکلیف داده‌ها در ایران روشن نیست و ما نمی‌توانیم به لحاظ امنیتی از آنها بهره‌وری داشته باشیم، خاطرنشان کرد: تا زمانی که حکمرانی دادها روشن نشود، هوش مصنوعی شعاری بیش نیست. هوش مصنوعی بدون داده، مفهومی ندارد. مساله دوم، نیروی انسانی مستعد است و باید توجه کرد که چگونه این نیروی انسانی مستعد را در کشور نگه داریم. مساله بعدی فناوری است که اگر به آن توجه نکنیم، فاصله ما با دنیا، هر روز بیشتر و عمیق‌تر می‌شود. نوع نگرش و طرز تفکر ما نیز اهمیت زیادی دارد. اگر تفکر درست رواج نیابد، حتما مشکل خواهیم داشت.

وی با تاکید بر اهمیت تنظیم‌گری، اضافه کرد: دنیا اکنون به این مساله می‌پردازد تا مضرات آن بیشتر از فوایدش نشود. ضمن اینکه باید به هماهنگی و کنترل این زیست‌بوم نیز توجه داشت، ما معمولا به یکی از این موارد می‌پردازیم و سایر موارد را رها می‌کنیم و به مشکل برمی‌خوریم. بعد به دنبال این هستیم که آن را از طریق امنیتی حل کنیم. این روش جواب نمی‌دهد. بنابراین این زیست‌بوم باید کامل دیده شود.

ربیعی با تاکید براینکه عدم توجه به این زیست‌بوم و عناصر آن، بزرگترین چالش امنیت ملی برای ما است، توضیح داد: چه چیزی دهشتناک‌تر از این است که ما بهترین جوانان‌مان را تشویق کنیم که از ایران مهاجرت کنند. این مشکل امنیت ملی است. شما بدون انسان که نمی‌توانید سیستم طراحی کنید. بدون داده، هوش مصنوعی معنا ندارد. اینها همه باید تنظیم گری‌شوند.

این عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی کامپیوتر دانشگاه صنعتی شریف، به عملکرد علوم شناختی و علوم مغز و اعصاب در کنار پردازش کوانتومی و هوش مصنوعی اشاره کرد و اظهارداشت: اگر این سه را در کنار هم در نظر نگیریم، با توجه به پیشرفت‌هایی که در دنیا در حال انجام است، رسیدن ما به این مرحله، غیرقابل امکان است و این یعنی در چنین حالتی فقط دریافت‌کننده خدمات خواهیم بود؛ یعنی مجبور خواهیم بود در دیپلماسی تابع باشیم؛ نه فقط دیپلماسی، بلکه در همه عرصه‌ها یا باید تابع باشیم، یا باید مثل انسان‌های اولیه زندگی کنیم.

ربیعی ادامه داد: متاسفانه ما به این مسائل توجه نمی‌کنیم. باید دیپلماسی درست داشته باشیم تا در این دنیایی که اکوسیستم است، بتوانیم جایگاه و نقش خود را داشته باشیم. اولین نکته، نیروی انسانی خوب ما است که با گرفتن تمام فرصت‌ها از آنها، خودمان دو دستی اجبار می‌کنیم که بروند و گویا این مساله چندان هم برایمان اهمیتی ندارد.

وی با اشاره به سرمایه‌گذاری 47 میلیارد دلاری آمریکا در سال 2022 در این حوزه‌ها و سرمایه‌گذاری 13.41 میلیارد دلاری چین در این باره، گفت: صنعت و شرکت‌های دنیا، از دانشگاه‌ها در این زمینه‌ها جلوتر هستند. اما شرکت‌های ما به‌صورت صحیح سرمایه‌گذاری چندان و بهره‌وری مناسبی نداشته‌اند. دانشگاه آکسفورد در تحقیقی درباره شاخص‌های هوش مصنوعی، از میان 181 کشور به ایران رتبه 75 داده است و در خاورمیانه نیز از میان 18 کشور برای ایران رتبه 12 قائل شده است. این نشان می‌دهد ما وضع مناسبی نداریم.

این استاد دانشگاه، با بیان اینکه مدل‌های هوش مصنوعی، سرعت یافته‌ها و پیشرفت‌های علمی را تسریع می‌کنند، اضافه کرد: سرمایه‌گذاری و نسبت شرکت‌هایی که در دو سال گذشته، هوش مصنوعی را دریافت کردند، بیشتر شده است که نشان می‌دهد شرکت‌ها در این باره ابهام‌هایی دارند. اما آنها که هوش مصنوعی دریافت کرده بودند، سرمایه‌گذاری‌هایشان بیشتر شده است.

ربیعی با بیان اینکه شهروندان چینی، از شهروندان آمریکایی به AI، اعتماد بیشتری دارند، تاکید کرد: یکی از مزایای خوب هوش مصنوعی، شخصی‌سازی سامانه‌ها و سرویس‌ها است، اما از سوی دیگر تمرکز شدید قدرت ایجاد می‌کند. فرآیندهای علم و نوآوری تغییر می‌کنند و از سوی دیگر، توسعه سلاح‌های سایبری موجب نفوذ و کنترل زیرساخت‌های حیاتی کشور است که متاسفانه ما به آن توجه چندانی نداریم.

وی با تاکید براینکه هوش مصنوعی می‌تواند در حل مسائل پیچیده به ما کمک کند و حتما به تصمیم‌گیری منطقه در مقیاس جهانی و روابط میان کشورها کمک می‌کند، اما در عین حال، ناهمگونی انسانی را به‌هم می‌ریزد، یادآورشد: اینکه تصور شود در هر پهنه دیپلماسی و سیاسی AI برای ما تصمیم می‌گیرد، درست نیست و دنیا نیز چنین کاری نمی‌کند. بنابراین می‌توان به‌عنوان مشاور به آن نگاه کرد. کشور باید در این‌باره، تصمیم جدی در سطح کلان بگیرد.