سید فضل حیدر در یادداشتی که در موسسه «جیمز تاون» منتشر شد، نوشت: وزارت حمل‌ونقل و ارتباطات قرقیزستان در تاریخ 24 آوریل از اجرای موفق یک پروژه آزمایشی حمل‌ونقل در مسیر قرقیزستان-چین-پاکستان خبر داد. در این طرح، یک کامیون حامل کالا از قرقیزستان از طریق جمهوری خلق چین و بزرگراه قره‌قروم به بندر کراچی پاکستان رسید و بدین ترتیب افغانستان را دور زد. وزارت حمل‌ونقل و ارتباطات قرقیزستان این پروژه را با همکاری انجمن بین‌المللی شرکت‌های حمل‌ونقل بار قرقیزستان و در چارچوب راهبرد توسعه کریدورهای بین‌المللی حمل‌ونقل و ایجاد دسترسی مستقیم به بنادر دریایی برای تجارت جهانی اجرا کرد. موفقیت این طرح آزمایشی، امکان دسترسی سایر کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی به بنادر دریایی پاکستان را نیز فراهم می‌کند. این مسیر جدید به طول حدود دو هزار مایل از طریق چین، گامی مهم برای گسترش نقش قرقیزستان در حوزه لجستیک بین‌المللی، احیای تجارت خارجی و دسترسی به بنادر دریایی به شمار می‌رود.

اسلام‌آباد دیگر افغانستان را دروازه اصلی ترانزیت به آسیای مرکزی نمی‌داند؛ زیرا روابط آن با حکومت طالبان همچنان با تنش و درگیری همراه است. به همین دلیل، پاکستان کریدورهای تجاری جایگزین از طریق چین و ایران را برای دسترسی به آسیای مرکزی فعال کرده است. برای کشورهای آسیای مرکزی و پاکستان، مسیرهای عبوری از افغانستان در شرایط کنونی به دلیل مخاطرات امنیتی مداوم، درگیری‌های مرزی مکرر میان پاکستان و افغانستان و حضور گروه‌های مسلح در خاک افغانستان، گزینه‌ای قابل اتکا محسوب نمی‌شوند. پاکستان مسیرهای منتهی به بیشکک و آلماتی از طریق چین را کوتاه‌تر، سریع‌تر و امن‌تر از مسیر افغانستان ارزیابی می‌کند. برای نمونه، مقامات ازبکستان و پاکستان در نوامبر ۲۰۲۵ توافقی برای توسعه تجارت از طریق دو مسیر زمینی عمده که افغانستان را دور می‌زنند امضا کردند؛ این دو مسیر عبارت بودند از: پاکستان-چین-تاجیکستان-ازبکستان و پاکستان-چین-قرقیزستان-ازبکستان.

مسیرهای زمینی جدید دیگری نیز بنادر پاکستان را از طریق چند گذرگاه مرزی به ایران متصل می‌کنند. این مسیرها سپس به سمت شمال و آسیای مرکزی و در نهایت روسیه امتداد می‌یابند. در ماه آوریل، پاکستان نخستین محموله صادراتی خود به ازبکستان را از طریق ایران و بدون عبور از افغانستان ارسال کرد.

مقام‌های پاکستانی می‌گویند از زمان تسلط طالبان بر افغانستان در سال ۲۰۲۱ با حملات فرامرزی گروه‌های ضدپاکستانی مستقر در افغانستان مواجه بوده‌اند. به گفته اسلام‌آباد، دولت طالبان به درخواست‌های مکرر پاکستان برای اقدام علیه این گروه‌ها توجهی نکرده است. در ماه فوریه، پاکستان عملا «جنگ آشکار» علیه حکومت طالبان اعلام کرد و عملیات «غضب للحق» را برای هدف قرار دادن آنچه پناهگاه‌های امن گروه‌های تروریستی فرامرزی در داخل افغانستان می‌نامد، آغاز کرد.

در شش ماه گذشته، چندین رهبر آسیای مرکزی به پاکستان سفر کرده و پروژه‌های اتصال منطقه‌ای با هدف دسترسی به بنادر دریایی پاکستان را مطرح کرده‌اند. در دسامبر ۲۰۲۵، صدر جباراف، رئیس‌جمهور قرقیزستان به اسلام‌آباد سفر کرد و دو کشور مجموعه‌ای از توافقات را برای احیا و گسترش روابط دوجانبه، از جمله استفاده از بنادر پاکستان، امضا کردند.

شوکت میرضیایف، رئیس‌جمهور ازبکستان نیز در ماه فوریه به پاکستان سفر کرد. دو کشور توافق کردند حجم تجارت دوجانبه را طی پنج سال آینده به دو میلیارد دلار افزایش دهند و تجارت دریایی و ترتیبات ترجیحی در بنادر کراچی، گوادر و بن‌قاسم را توسعه دهند.

همچنین قاسم جومارت توقایف، رئیس‌جمهور قزاقستان در فوریه به پاکستان سفر کرد و درباره توسعه مسیرهای ترانزیتی از طریق افغانستان با رهبران پاکستانی گفت‌وگو کرد. وی در دیدار با شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، موضوع دسترسی به بنادر کراچی و گوادر را مطرح کرد. دو کشور ۲۰ توافق‌نامه در حوزه‌های حمل‌ونقل، لجستیک و سایر بخش‌ها امضا کردند و همچنین درباره پروژه پیشنهادی راه‌آهن هفت میلیارد دلاری که قزاقستان را از طریق افغانستان و ترکمنستان به بنادر پاکستان متصل می‌کند، به بحث پرداختند.

در شرایطی که راهبرد کشورهای آسیای مرکزی برای دسترسی به بنادر پاکستان به دلیل نگرانی‌های امنیتی از مسیر افغانستان فاصله گرفته است، مسیرهای عبوری از چین و ایران اهمیت بیشتری یافته‌اند. در آوریل، پاکستان گذرگاه مرزی گبد–ریمدان با ایران را افتتاح کرد و بدین ترتیب یک کریدور عملیاتی به سوی ترکمنستان و ازبکستان ایجاد شد. این مسیر زمانی عملیاتی شد که پاکستان نخستین محموله گوشت منجمد خود را به مقصد تاشکند ارسال کرد. یکی از مقام‌های ارشد پاکستانی در حوزه برنامه‌ریزی اتصال منطقه‌ای در این باره گفت: «پاکستان در حال گذار از یک جغرافیای پایانی به یک اقتصاد ترانزیتی است. این اقدام به معنای تضمین تداوم تجارت، متنوع‌سازی مسیرها و کاهش آسیب‌پذیری در برابر اختلال در یک مسیر واحد است.»

چندین پروژه اتصال فرا-افغان میان آسیای مرکزی و پاکستان دهه‌هاست که به دلیل ناامنی در افغانستان متوقف مانده‌اند و آینده آنها همچنان نامشخص است. برای مثال، پروژه راه‌آهن ازبکستان-افغانستان-پاکستان (UAP)  به ارزش ۴٫۸ میلیارد دلار احتمالاً به دلیل تنش‌های پاکستان و افغانستان تا سال ۲۰۲۷ تکمیل نخواهد شد.

به همین ترتیب، خط لوله گاز ترکمنستان–افغانستان–پاکستان–هند (TAPI) به ارزش ۱۰ میلیارد دلار که یکی از بلندپروازانه‌ترین پروژه‌های زیرساختی آسیای مرکزی به شمار می‌رود، به دلیل ناامنی در افغانستان سه دهه با تأخیر مواجه شده است. درگیری‌های جاری میان پاکستان و افغانستان، تهدید گروه‌های مسلح مستقر در افغانستان، بی‌ثباتی اقتصادی و ابهام سیاسی در این کشور همچنان آینده این پروژه را در هاله‌ای از تردید قرار داده است.

مسیرهای عبوری از چین در مقایسه با مسیر افغانستان کوتاه‌تر و امن‌تر هستند. افزون بر این، پاکستان می‌تواند از زیرساخت‌های توسعه‌یافته چین برای اتصال به قرقیزستان، قزاقستان و تاجیکستان از طریق گذرگاه خنجراب بهره ببرد. مسیرهای ایران از نظر مسافت طولانی‌تر از مسیر افغانستان هستند، اما در عمل از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه‌تر محسوب می‌شوند؛ هرچند آنها نیز از خطرات ناشی از درگیری‌های منطقه‌ای مصون نیستند.

در مجموع، با تغییر اساسی در سیاست پاکستان نسبت به افغانستان و فعال شدن مسیرهای جایگزین از طریق ایران و چین، آینده تمامی پروژه‌های اتصال فراافغانی با عدم قطعیت جدی روبه‌رو شده است.