کریتیکا واراگور در تحلیلی که پایگاه اینترنتی آتلانتیک منتشر کرد، نوشت: مقامات جاکارتا امیدوار بودند که این دیدار به تحکیم روابط تجاری کمک کند و برای آنها 25 میلیارد لار منابع سرمایه‌گذاری به ارمغان بیاورد، اما این مبلغ هنگفتی است و پادشاه عربستان فعلا تنها با انعقاد یک قرارداد جدید تقریبی به ارزش یک میلیارد دلار موافقت کرده است.

عربستان در طول دهه‌های گذشته، تنها برای نفوذ در دین و فرهنگ اندونزی سرمایه‌گذاری کرده و هدف دیدار اخیر ملک سلمان نیز توسعه منابع فرهنگی عربستان در اندونزی است.

از سال 1980، عربستان میلیون‌ها دلار صرف صدور اسلام سلفی به اندونزی کرده است، به‌طوری‌که این کشور بیش از 150 مسجد، یک دانشگاه رایگان بزرگ در جاکارتا و چندین موسسه آموزش زبان عربی در اندونزی تاسیس کرده، مبلغان و معلمانی را به اندونزی فرستاده و هزینه هزاران بورس تحصیلات تکمیلی در عربستان سعودی را تامین کرده است.

دین وحید، کارشناس سلفی‌گری اندونزی در دانشگاه اسلامی دولتی هدایت‌الله (UIN) واقع در جاکارتا می‌گوید: «توسعه سلفی‌گرایی در اندونزی، بخشی از اهداف عربستان سعودی برای گسترش اسلام سلفی در جهان اسلام محسوب می‌شود».

موسسه مطالعات اسلام و زبان عربی (LIPIA) که کانون سلفی‌گری در اندونزی به‌شمار می‌رود، در دانشگاهی در جنوب جاکارتا قرار دارد و به‌طور کامل توسط عربستان تامین مالی می‌شود. این موسسه در سال 1980 افتتاح شد و محوطه آن یک روز قبل از دیدار ملک سلمان مملو از جمعیت بود.

ظاهرا هدف از تاسیس این مرکز گسترش زبان عربی است، به‌نحوی‌که در محوطه آن حتی یک کلمه (تابلوهای عمومی یا کتاب‌های کتابخانه) به زبان رسمی اندونزی، باهاسا، دیده نمی‌شود. شهریه همه 3500 دانشجوی آن نیز رایگان است. در این مرکز موسیقی یک بدعت تلقی می‌شود و خنیدیدن با صدای بلند نیز ممنوع است. بخش خانم‌ها و آقایان از هم مجزا است. دانشجویان پسر در مباحثه زنده در یک اتاق شرکت می‌کنند و دانشجویان دختر نیز در فضایی جداگانه پخش زنده مباحثه را تماشا می‌کنند.

در سال 2015 وزیر امور دینی اندونزی، موسسه مطالعات اسلام و زبان عربی (LIPIA) را معتبر شناخت و این امر به این موسسه کمک کرد تا چهار شعبه دیگر در این مجمع الجزایر ایجاد کند.

علاوه بر موسسه مطالعات اسلام و زبان عربی، سالانه صدها نفر از مردم اندونزی برای تحصیل در دانشگاه‌های عربستان سعودی بورس تحصیلی دریافت می‌کنند. فارغ التحصیلان این طرح‌ها، پس از چند دهه در کشور خود به افراد بانفوذ ملی تبدیل می‌شوند.

حبیب رزیق، بنیانگذار جبهه مدافعان اسلامی، یک سازمان تندرو مرتبط با خشونت‌های مذهبی، هم در موسسه مطالعات اسلام و زبان عربی و هم در دانشگاه ملک سعود در ریاض تحصیل کرده بود. جعفر عمر طالب، بنیانگذار گروه شبه‌نظامی سلفی‌های لشکر جهاد نیز از فارغ‌التحصیلان زبان عربی موسسه مطالعات اسلام است. رهبران جناح راست اسلام‌گرا نظیر هدایت نور وحید، عضو پارلمان نیز بورسیه دانشگاه مدینه بودند که همه جزء شخصیت‌های مهم در جریان‌های عمده سیاسی اندونزی به‌شمار می‌روند.

عربستان سعودی نمایندگان خود را حتی تا آچه نیز گسیل داشته است. آچه، غربی‌ترین استان اندونزی است که بلایای طبیعی مانند سونامی 2005 موجب ویرانی آن شده بود. محمد عبدالله الشعیبی، سفیر عربستان سعودی در اندونزی، در همین باره اظهار کرد: «ما مساجد، بیمارستان و مدارسی در آنجا تاسیس کرده‌ایم».

سهمیه اندونزی در حج، یکی از دلایل تردید اندونزی برای مقابله با اقدامات فرهنگی عربستان محسوب می‌شود. اندونزی دارای بیشترین سهمیه حج در جهان است. دادی دارمدی، کارشناس و پژوهشگر دانشگاه اسلامی دولتی هدایت‌الله می‌گوید که لیست‌های انتظار بسیاری در استان‌های مختلف اندونزی وجود دارد و به مخاطره انداختن سهمیه ملی حج تبعات زیادی به دنبال خواهد داشت.

وی می گوید: «دولت اندونزی باید عقلانیت بیشتری داشته باشد و از سهمیه حج به عنوان اهرم سیاسی برای جلب حمایت مردمی در این کشور استفاده نکند».

تقریبا همه رهبران اندونزی از رئیس جمهور گرفته تا وزیر امور خارجه و رئیس مجلس اظهار کرده‌اند که رایزنی درباره سهمیه حج در سفر ملک سلمان در کانون توجه خواهد بود. با این حال، مهم‌ترین هدف سیاسی این دیدار حج نبود، بلکه تروریسم اعلام شده است.

الشعیبی روز سه شنبه به خبرنگاران گفت که «محور» توافقات امضا شده با اندونزی در این هفته «پیمان مبارزه با تروریسم» خواهد بود.

جالب اینجاست که برخی از برجسته‌ترین جهادگرایان اندونزی تحصیلکرده موسسات عربستان سعودی هستند. به اعتقاد دین وحید، اگرچه پیروان سلفی‌گری عمدتا «اهل تقیه» هستند و فعالیت سیاسی را طرد می‌کنند، اما جناح سلفی‌های جهادی در اندونزی در حال افزایش است. جماعت اسلامی، گروه تروریستی اندونزی در اوایل دهه 2000 از کمک‌های مالی عربستان سعودی برخوردار بود.

موسسه مطالعات سیاست و تعارض، در گزارش 2017 خود اعلام کرده است که در چند سال گذشته، تلویزیون، کانال‌های یوتیوب، گروه‌های فیس‌بوک و کانال‌های تلگرام سلفی به فضای مساعدی برای افراط‌گرایان زن و حامیان داعش در اندونزی تبدیل شده است.

عربستان سعودی از دیرباز بر این عقیده بوده است که اسلام مورد تایید این کشور در واقع سدی در برابر افراط‌گرایی خشونت‌آمیز بوده و در مبارزه علیه گروه‌های تروریستی نظیر القاعده و داعش، با آمریکا همکاری کرده است، اما همانطور که تاریخچه اخیر اندونزی نشان می‌دهد، فرق بین سلفی‌گری و به اصطلاح جهادی‌ها واضح و روشن نیست.

درحالی‌که سفیر عربستان سعودی در اندونزی معتقد است که نگرانی‌ها درباره تاثیر ایدئولوژیکی سرمایه‌گذاری عربستان بی‌اساس است، اما یحیی کولیل، از انجمن اسلامی میانه‌روی نهضه العلما می‌گوید: «ملک سلمان باید اشکارا افراط‌گرایی را محکوم کند. در غیر این صورت، دیدار وی از اندونزی به معنای حمایت بیشتر از جنبش‌های بنیادگرای اسلامی تلقی خواهد شد، چراکه در افکار عمومی چنین متداول شده است که منبع ایدئولوژیکی این جنبش‌های افراط‌گرای اسلامی، عربستان سعودی است و آنها از حمایت‌های متنوع این کشور برخوردار هستند».

ناظران معتقدند که توازن قدرت در روابط اندونزی – عربستان در حال تغییر است؛ به‌طوری‌که اکنون اندونزی در مقایسه با سال‌های اولیه تاسیس جمهوری در آن، از موقعیت بهتری برخوردار است تا در مقابل توسعه‌طلبی نامطلوب عربستان سعودی مقاومت کند.

با توجه به نوسان اقتصاد عربستان سعودی و اقدامات ریاضت اقتصادی این کشور، آیا فعالیت‌های جهانی این کشور تحلیل خواهد رفت؟ شاید این امر اهمیتی نداشته باشد، زیرا چاپلین، پژوهشگر موسسه مطالعات آسیای جنوب شرقی رویال هلند می‌گوید: «سلفی‌گری و کلا مکتب مذهبی الهام گرفته از عربستان سعودی، دیگر لزوما به کمک‌های عربستان وابسته نیست و پیروان این مکتب برای جمع‌آوری کمک‌های محلی فعال شده‌‌اند».

ظهور تندروها، شبکه‌های جهادی سلفی و زبان عربی در اندونزی حاکی از آن است که سلفی‌گری در اندونزی دارای جذابیت غیرقابل‌انکار و پایداری است. عربستان سعودی، حداقل در اندونزی، شاهد ثمره کار خویش است و احتمالا این اکوسیستم مذهبی جدید خودکفا شده باشد.