مناطق پیشنهادی

بر اساس میزان تسلط نیروهای درگیر در سوریه برمناطق تحت کنترل خود، سه منطقه در داخل سوریه برای اجرای منطقه امن از سوی دولت آمریکا وجود خواهد داشت.

منطقه اول؛ مناطق تحت کنترل نیرهای نظامی ترکیه موسوم به عملیات سپر فرات با مشارکت ارتش آزاد سوریه در منطقه میان اعزار، جرابلس تا مرزهای شهر الباب خواهد بود. منطقه دوم منطقه جنوبی در نزدیکی مرزهای اردن و در نقطه تمرکز معارضان جنوب در استان درعا خواهد بود. منطقه سوم منطقه تمرکز کردها و نیروهای دموکراتیک سوریه در شمال شرق این کشور است.

در میان مناطق یاد شده، منطقه اول با توجه به ضعف حضور سازمان تروریستی داعش پس از عملیات نظامی مشترک میان ارتش آزاد سوریه و نیروهای ترکیه در این منطقه، دارای بیشترین احتمال برای پیاده نمودن طرح ایجاد مناطق امن به شمار می آید. هم چنین این منطقه از ویژگی عدم حضور نیروهای دموکراتیک سوریه و نیروهای یگان های مردمی کردی برخوردار است. علاوه بر این ویژگی انتظار می رود این منطقه با کمک نیروهای نظامی ارتش ترکیه از سوی دولت این کشور مورد حمایت لوجستیکی قرار گیرد اما پیش بینی می شود این برنامه با مخالفت قدرتمند ایران روبرو شود چرا که ایران با مداخله نظامی ترکیه در شمال سوریه مخالف است و حضور ترکیه در این منطقه یک واقعیت نظامی ترکی بر روی زمین شبیه حضور روسیه و ایران ایجاد می نماید، امری که حضور ایران برای اداره بحران را تهدید می نماید و منافع و نفوذ ترکیه در مذاکرات آینده را تقویت می نماید.

اما ایجاد منطقه امن در منطقه دوم یعنی منطقه جنوبی با وجود نزدیکی آن به اردن و امکان فراهم نمودن حمایت آمریکا از طریق هم پیمان آن یعنی اردن دشوار می نماید زیرا امتداد مناطق صحرایی در جنوب باعث دشواری در ایجاد زیرساخت و خدمات کافی برای آوارگان و پناهندگان خواهد شد. این در حالی است که به دلیل تمرکز نیروهای ائتلاف بین المللی در اردن و توانایی ایجاد پوشش هوایی لازم در این منطقه می تواند آن را به احتمالی برای ایجاد مناطق امن تبدیل نماید.

منطقه سوم یعنی منطقه شمال شرقی سوریه که تحت کنترل کردها قرار دارد اگرچه از مناطقی به شمار می رود که به دلیل پشتیبانی نظامی آمریکا از نیروهای کردی می تواند مشمول پرواز ممنوع شود اما دشواری تبدیل آن به منطقه امن در آن نهفته است که اکثر آوارگان از مناطق درگیر در این منطقه و اکثر پناهندگان در خارج از بافت عربی اهل سنت هستند، امری که مشکلات فراوانی را ایجاد می نماید و انتظار می رود ایجاد مناطقه امن در این بخش با مخالفت ترکیه روبرو شود.

موانع پیش روی ایجاد مناطق امن

در واقع تصمیم ایجاد مناطق امن در داخل سوریه تحول مهمی در نحوه برخورد دولت آمریکا با پرونده سوریه به شمار می آید اما موانعی در مسیر تحقق این هدف وجود دارد که در ادامه به مهمترین آن اشاره می شود:

اول: ایجاد چنین مناطقی به معنای تغیر سیاست آمریکا از عدم مداخله در سوریه به اتخاذ شکل ها و  شیوه های محدودی از مداخله است. بنابراین اجرای مناطق امن در سوریه محققا نیازمند افزایش میزان نیروهای هوایی آمریکا و یا نیروی هوایی ائتلاف ضد داعش است و این امر مستلزم استقرار نیروهای زمینی برای فراهم نمودن امنیت است.

دوم: ایجاد چنین مناطقی منوط به موضع روسیه خواهد بود. در این جا باید اشاره نمود که روسیه با اظهارات ترامپ درباره ایجاد مناطق امن در سوریه به دلیل عدم مشورت با آن با محافظه کاری برخورد نمود. از این رو منطقی بود که روسیه از دولت آمریکا بخواهد به خوبی روشن نماید که منظور آن از مناطق امن و ابزارهای ایجاد آن چیست. به ویژه این که این طرح ترامپ هم زمان با آغاز روند جدید مذاکرات با نظارت مشترک روسیه، ایران و ترکیه مطرح شده است. لازم به ذکر است که روسیه از مدت ها پیش با درخواست های مشابه ترکیه دراین باره مخالفت نموده بود. دراین باره باید یادآور شد که روسیه به این اقدام با نوعی محافظه کاری می نگرد و از نگاه آن ایجاد چنین مناطقی نیازمند یک موضع بین المللی و به دست آوردن موافقت شورای امنیت است. این به آن معنا است که روسیه مخالف آن است که ایجاد مناطق امن در سوریه یک برنامه آمریکایی یکجانبه باشد و علاوه بر آن ضرورت دارد که نظام سوریه به عنوان صاحب قدرت مشروع با این برنامه موافقت نماید.

سوم: موضع ترکیه درباره ایجاد مناطق امن است. در این باره ترکیه از طرح آمریکا برای ایجاد مناطق امن در سوریه استقبال نمود، به ویژه آن که آنکار از سال ۲۰۱۵م ایده ایجاد مناطق امن را مطرح نمود اما این ایده در آن زمان به دلیل نگرانی آمریکا از این که ایجاد این مناطق شامل هم پیمانان کرد آن شود، با مخالفت آمریکا روبرو شد. در حال حاضر ترکیه اعلام نموده که در حال بررسی این طرح آمریکا است و از این ایده حمایت می نماید. در این جا باید اشاره نمود که موافقت سریع ترکیه با ایجاد مناطق امن سوالاتی را درباره امکان تغییر رویکرد ترکیه از روسیه به سمت آمریکا مطرح می نماید. واقعیت حاکی از آن است که عملگرایی دولت ترکیه پس از انتخاب یلدریم، این کشور را به سمت بازنگری مستمر در ائتلاف های خود بر اساس منافع سوق می دهد. این مسأله در تغییرموضع ترکیه به سمت روسیه و دور شدن از اردوگاه هم پیمانان خلیجی حامی معارضان سوری در زمان شکست شدید معارضان مسلح در درگیری های میدانی مشاهده شد. این عملگرایی دولت ترکیه آن را به سمت نزدیک شدن به آمریکا در صورت شروع به ایجاد مناطق امن از طریق سازمان ملل و یا آمریکا به صورت یکجانبه سوق می دهد.

اما موانعی دربرابر این رویکرد احتمالی ترکیه وجود دارد، زیرا این طرح آمریکا بسیار دیرهنگام در روند درگیری های سوریه مطرح شده است، به ویژه پس از آن که آنکارا تلاش های زیادی برای نزدیک شدن به مسکو با امید رسیدن به یک راه حل برای بحرانی که تأثیر منفی ای از جنبه های امنیتی و اقتصادی بر ترکیه برجای گذاشت. هم چنین آنکارا براین باور است که در مناطقی همچون جرابلس که از سیطره داعش آزاد ساخته مناطق امن ایجاد نموده است، مسأله ای که دربازگشت بسیاری از آوارگان به این مناطق نقش داشت.

بنابراین به نفع ترکیه است که میزان نزدیکی رابطه کنونی خود با روسیه را برای بازگشت به هم پیمان آمریکایی خود دچار ماجراجویی نکند؛ زیرا آمریکا هم چنان به کردهای سوریه به عنوان هم پیمان قدرتمندی در روند درگیری های سوریه می نگرد که این مسأله نقطه اختلاف اصلی ترکیه و آمریکا به شمار می رود.

جایگزین های پیشنهادی در برابر دولت آمریکا

با مطالعه اظهارات مطرح از سوی ترامپ در مرحله تبلیغات انتخاباتی و پس از ورود به کاخ سفید و اظهارات وی درباره تلاش برای ایجاد مناطق امن در داخل سوریه می توان ۳ جایگزین اصلی که ممکن است دولت جدید آمریکا در برخورد با پرونده سوریه به آن روی آورد مطرح نمود:

۱- فعالیت در راستای تغییر معادلات درگیری ها از طریق حضورنظامی بیشتر آمریکا در صحنه. این در حالی است که این جایگزین با  یک مشکل اصلی روبروست و آن این که روند درگیری ها محکوم به واقعیت حضور روسیه ، ایران و ترکیه در عرصه های نظامی و سیاسی سوریه است و روند بحران تا حد زیادی به نفع روسیه و ایران رقم خورده و زمان تغییر معادلات درگیری های میدانی تا حد زیادی سپری شده است. به ویژه پس از کاهش مساحت تحت کنترل معارضان و حاکمیت دوباره نظام سوریه بر بیشتر مناطقی که در دو سال گذشته از دست داده بود و این پیشرفت بدون شک از طریق حمایت سیاسی و نظامی روسیه و ایران محقق شده است.

۲- جایگزین دوم توافق دولت آمریکا با نظام بشار اسد و روسیه است که بر اساس آن وظیفه نابودی کامل معارضان به روسیه واگذار خواهد شد و در مقابل آمریکا در مقابله با داعش و فتح الشام از طریق یک جنگ سازماندهی شده مشارکت خواهد کرد. این احتمال منوط به میزان و نوع پیامدهای ناشی از آن در سطح رشد تروریسم و افراطی گری و فراهم نمودن محیط مناسب برای عوامل به وجود آورنده آن و رشد احساسات تنفر از آمریکا و شهروندان آن خواهد بود.

۳- جایگزین سوم عقب نشینی ترامپ از اظهارات خود مبنی بر هماهنگی با روسیه در سوریه در پی مواضع وی در برابر ایران و همکاری روسیه و ایران در پرونده روسیه با یکدیگر است. این روند منوط به میزان عملگرایی ترامپ و تعدیل مواضع وی است، به ویژه آن که بیشتر مشاوران سیاسی، نظامی و امنیتی وی بر این باورند که روسیه و چین یک تهدید استراتژیک برای آمریکا به شمار می‌روند و در عین حال با اقدامات ایران درمنطقه خلیج فارس و مشرق عربی به ویژه پس از توافق هسته ای مخالف هستند. هم چنین این روند منوط به وضعیت میدانی و سیاسی ای است که هماهنگی و همکاری روسیه و ایران در سوریه ایجاد نموده است. در این باره ائتلاف روسیه و ایران توانسته نفوذ خود را تحمیل نماید و نقشه معادلات داخل سوریه را به نفع هم پیمانشان یعنی بشار اسد تغییر دهد بنابراین از بین بردن این ائتلاف دشوار خواهد بود.

نتیجه گیری

اگرچه نمی توان گفت برخورد آمریکا در دوره ریاست ترامپ با پرونده سوریه با سیاست دولت سابق آمریکا به کلی متفاوت خواهد بود اما نشانه هایی وجود دارد که می توان گفت تغییراتی در مواضع دولت ترامپ در برابر بحران سوریه در مرحله آینده وجود خواهد داشت.