رفیق دوسانی  و نیلز اریک  در تحلیلی که اندیشکده رند منتشر کرد، نوشتند: ترامپ در سخنرانی خود اشاره کرد که کمک‌های نظامی میلیارد دلاری واشنگتن به اسلام‌آباد در خطر است. کمک آمریکا به پاکستان از سال 2002 به‌طور میانگین سالیانه بالغ بر 1 تا 2 میلیارد دلار بوده است و عمدتاً در حمایت از نواحی قبیله‌ای در طول مرز مشترک با افغانستان، ایمن‌سازی زرادخانه هسته‌ای پاکستان، مقابله با قاچاق مواد مخدر و کمک‌های امدادی هزینه می‌شود. البته بحث داغی در پاکستان وجود دارد مبنی ‌بر اینکه آیا چنین کمک ناچیز و هدفمند، ارزش پذیرش دارد؟

در مقابل، چین چهار سال است که وارد برنامه‌ریزی و ساخت مشترک کریدور اقتصادی چین – پاکستان به ارزش 62 میلیارد دلار شده است. بسته اقتصادی چین برای پاکستان که 15 ساله است، توسعه زیرساختی و اقتصادی نام دارد و شامل 60 پروژه در زمینه‌هایی همچون جاده، راه‌آهن، بندر، نیروگاه برق، ارتباطات و مناطق صنعتی است که 1500 مایل از کشگر در جنوب غربی چین تا بندر گوآدر در پاکستان امتداد دارد.

بیش از 15 هزار مهندس، برنامه‌ریز و کارگر چینی برای کابل‌کشی فیبر نوری از مرز چین در جنوب تا راولپندی، ساخت بزرگراه کراچی – لاهور؛ ارتقای خط آهن 1200 مایلی کراچی – پیشاور؛ ساخت فرودگاه جدید گوآدر و در پروژه افزودن 16 هزار مگاوات برق بادی، آبی، خورشیدی و زغال‌سوز با 13 نیروگاه جدید به کار گرفته خواهند شد. طبق برنامه‌ریزی به عمل آمده کریدور اقتصادی چین – پاکستان قرار است در سال 2030 تکمیل شود و پروژه‌های عمده نیز تا سال 2023 عملیاتی خواهند شد. پیشرفت در پروژه‌ها تدریجی و کند بوده است. 19 پروژه به ارزش 5/18 میلیارد دلار تکمیل یا در دست اجرا قرار دارد.

هر دو کشور از کریدور اقتصادی مورد اشاره بهره خواهند برد. استان‌های غربی چین که محصور در خشکی و از حیث اقتصادی تحت فشار هستند؛ به یک مسیر کوتاه‌تر و ایمن برای واردات سوخت از منطقه خلیج فارس دسترسی دریایی خواهند داشت و ظرفیت سوخت‌گیری، تعمیر و راه‌اندازی برای کشتی‌های چینی ایجاد خواهد شد. هر دو کشور دسترسی گسترده به بازارهای یکدیگر پیدا خواهند کرد. پاکستان صاحب زیرساخت ملی نو و مدرن خواهد شد که حدود 700 هزار شغل ایجاد خواهد کرد و 5/2 درصد به تولید ناخالص داخلی این کشور خواهد افزود که از آن به‌عنوان بسته نجات‌بخش دو دهه رکود اقتصادی یاد می‌شود.

چین با اجرای کریدور اقتصادی چین – پاکستان به دنبال آزمودن الگوهای توسعه اقتصادی جدید و کمک خارجی است. کریدور یادشده ترکیبی از وام‌های ترجیحی، کمک‌های بلاعوض و پروژه‌های دولتی – خصوصی متشکل از زیرساخت‌ها، توسعه مناطق صنعتی و حمل و نقل یکپارچه است. نکته جالب توجه در بسته اقتصادی چین برای پاکستان مشروط نبودن آن به کیفیت حکمرانی است. این پروژه عظیم اقتصادی بر منافع متقابل، بدون هیچ‌گونه پیش‌شرطی در ارتباط باکیفیت حکومت یا اجرای اصلاحات سیاسی، حقوق کارگری و حقوق بشر یا دیگر نگرانی‌های نرم کشورهای غربی تأکید دارد. البته تضمین‌های امنیتی برای ارتش چین اغلب و به‌طور ناچیز در این پروژه‌ها دیده می‎‌شود.

موفقیت کریدور اقتصادی یادشده معیار اولیه برای ابتکار بزرگ‌تر و بلندپروازانه‌تر چین یعنی «یک کمربند، یک راه» ایجاد خواهد کرد که شامل سرمایه‌گذاری تریلیون دلاری در بخش انرژی و زیرساخت در دوره 23-2013 برای ایجاد تجارت گسترده در منطقه اوراسیا با حضور 68 کشور از چین در مسیر جنوب و آسیای مرکزی، خاورمیانه و آفریقا گرفته تا اروپا است.

ریسک چین، در مرحله اجرای پروژه‌ها و مسائل سیاسی مربوط به اقتصادهای ضعیف واقع‌شده در مسیر ابتکار یک کمربند، یک راه قرار دارد که دارای سامانه حمل و نقل و ارتباطات ضعیف، تعارض استانداردهای فنی و تجاری، فساد و تروریسم هستند. پاکستان با بسیاری از مشکلات مذکور دست به گریبان است، اما دارای دمکراسی کارآمد با دستگاه بروکراسی نسبتاً تحصیل‌کرده و نیروی کار حرفه‌ای است.

چالش‌هایی که اجرای کریدور اقتصادی چین – پاکستان را کُند می‌سازد، تاکنون دلهره‌آور بوده است:

کمبود برق مستمر و شدید است. تقاضا برای برق در سراسر پاکستان بیش از ظرفیت تولید است و در طول سال بین 4 تا 7 هزار مگاوات کمبود برق وجود دارد. سرقت برق در سراسر کشور زیاد است. پرداخت قبوض آب و برق در بهترین حالت متناوب است و مشترکان به‌طور مستمر قبوض خود را پرداخت نمی‌کنند. قطع روزانه برق در مناطق شهری 4 ساعت و در نواحی روستایی 8 ساعت است و قطعی برق در اوج مصرف، یعنی فصل تابستان و تعطیلات، دو برابر می‌شود. به همین دلیل، کار زود تعطیل می‌شود، غذا به خاطر نبود یخچال فاسد می‌شود و ساخت و ساز متوقف می‌شود.

امنیت یک دغدغه عمده است. جدایی‌طلبان بلوچستان بیش از 50 کارگر شاغل در پروژه‌های مرتبط با کریدور اقتصادی چین – پاکستان را از سال 2014، در بمب‌گذاری کنار جاده‌ای و تیراندازی کشته‌اند. حملات جهادی‌ها در سال جاری علیه بیمارستان‌ها و آکادمی پلیس در کویته و کشتار دو معلم چینی منجر به تشکیل واحد امنیتی ویژه در ارتش پاکستان با 14 هزار نیرو برای حفاظت از پروژه‌های مرتبط با کریدور اقتصادی چین – پاکستان، اتباع چینی و کارگران پاکستانی شاغل در این پروژه‌ها شد.

تأمین مالی پروژه یک اقدام متوازن‌کننده برای بانک‌های چینی است که با بار بدهی گسترده و وام‌های سررسید گذشته در داخل کشور دست و پنجه نرم می‌کنند. اغلب پروژه‌های باکیفیت بالا تأمین مالی می‌شوند، اما تأمین مالی پروژه‌های کم اهمیت در مناطق خطرناک علیرغم فشار پکن، کُند شده است. تلاش‌های چین برای متقاعد ساختن بانک‌ها در هنگ‌کنگ و مناطق دیگر که دارای نفوذ است تاکنون موفقیت‌آمیز نبوده است. ضمناً وام‌دهندگان و سرمایه‌گذاران پاکستانی گله‌مند هستند که از فرصت‌های ناشی از پروژه‌های مرتبط با کریدور اقتصادی چین – پاکستان کنار گذاشته ‌شده‌اند.

با توجه به نزدیک شدن انتخابات پاکستان در سال 2018، بی‌اعتمادی چین چنانچه کریدور اقتصادی یادشده نتواند نتایج گسترده‌تر و سریع‌تر به دست دهد، احتمالاً بیشتر خواهد شد. تجار و کارگران داخلی نسبت به برتری داشتن کارگر و مصالح چینی خشمگین هستند و رویکرد مدیریت بالا به پایین اغلب این دغدغه‌های داخلی را نادیده می‌گیرد. ایجاد 700 هزار شغل بیش از یک دهه در کشوری مثل پاکستان، با جمعیتی بالغ بر 193 میلیون نفر، رقم نسبتاً کوچکی است. واردات تجهیزات و مصالح چینی مرتبط با کریدور اقتصادی چین – پاکستان ذخایر ارزی پاکستان را بلعیده است و فشار داخلی بر پول ملی وارد ساخته است. بسیاری نگران هستند که سیلی از وام‌های خارجی می‌تواند از توانایی پاکستان برای بازپرداخت تدریجی پیشی بگیرد و دارایی‌های زیرساختی و حیاتی کشور را در اختیار چین قرار دهد.

علیرغم وجود این قبیل موانع اشتباه خواهد بود چنانچه فرض کنیم که کریدور اقتصادی چین – پاکستان متوقف شده است، چه برسد به اینکه محکوم به شکست است. البته بدبینان به این کریدور بر این نظر هستند که این پروژه محکوم به شکست است. در حقیقت، پیشرفت‌های حاصل‌شده تا به امروز نشان می‌دهد که کریدور اقتصادی چین – پاکستان به‌خوبی و موفق عمل کرده و حمایت سیاسی پاکستان از این کریدور همچنان قوی خواهد بود.

کشورهای ذی‌نفوذ منطقه نسبت به کریدور اقتصادی چین – پاکستان واکنش آرامی نشان داده‌اند و واکنش‌های اولیه به نظر می‌رسد رقابتی و نه همکاری  بوده است: کریدور هند – پاسیفیک که توسط هند و ژاپن پیشنهاد شد، اهداف مشابه برای توسعه زیرساخت‌ها دارد و بر منطقه جنوب شرق آسیا متمرکز است. آمریکا بسته انرژی جاده ابریشم سال 2011 و پروژه‌های زیرساختی را باهدف یکپارچه‌سازی جنوب و آسیای مرکزی و این بار با مشارکت هند و با تمرکز بر کمک به افغانستان احیا کرده است. این در حالی است که در سخنرانی اخیر ترامپ بر استمرار رویکرد امنیتی در پاکستان تأکید شد.

به‌طورکلی، ابتکارهای اقتصادی اغلب منجر به نتایج اقتصادی موفق شده است. اشتباهات زیادی می‌تواند برای چین در پاکستان و در سراسر منطقه اوراسیا رخ دهد؛ اما پروژه‌های مرتبط با کریدور اقتصادی چین – پاکستان رو به ترقی است و پیام روشنی برای تمامی قدرت‌های آسیا – پاسیفیکی دارد که علاقه‌مند به مشارکت در بازار منطقه‌ای هستند که متشکل از 80 درصد از رشد جهانی در قرن 21 است: اگر شما یک کنشگر جدی نیستید، بازنده خواهید بود.

منبع:

Dossani, R., & Erich, N. (2017, October). China’s Field of Dreams in Pakistan. Retrieved November 6, 2017, from RAND: https://www.rand.org/blog/2017/10/chinas-field-of-dreams-in-pakistan.html