راهول گوپتا، پژوهشگر ارشد دانشکده مطالعات بین‌الملل دانشگاه «جواهرلال نهرو» در یادداشتی که در وب‌سایت «باشگاه والدای» منتشر شد، نوشت: تقابل ژئوپلیتیک و کاهش اعتماد به نهادهای حکمرانی جهانی، بیش از همه بر بازارهای نوظهور و کشورهای در حال توسعه تاثیر گذاشته است. گسترش درگیری‌های منطقه‌ای، به‌ویژه در غرب آسیا میان ایران و آمریکا و اسرائیل، بحران‌های غذا، انرژی و اقلیم را در سطح جهانی تشدید کرده است. بی‌اعتنایی به دیپلماسی جهانی، افول نقش سازمان ملل در برقراری صلح‌ و استفاده یک‌جانبه از ابزارهای تجاری ناعادلانه مانند تحریم‌ها و تعرفه‌ها، آرمان ایجاد جهانی چندقطبی، عادلانه و منصفانه را تضعیف می‌کند. در عصر چندقطبی‌گرایی، بریکس به بستری مهم برای گفت‌وگوی جهانی و صدای جنوب جهانی تبدیل شده، اما در پی افزایش درگیری‌های منطقه‌ای و اختلافات داخلی، با یک معضل ژئوپلیتیک دشوار روبه‌رو است.

ریاست هند بر بریکس در سال ۲۰۲۶ در حالی آغاز شده که این گروه وارد بیستمین سال فعالیت خود می‌شود. این گروه از «بریکس» به «بریکس پلاس» گسترش یافته است و اکنون ۱۱ عضو کامل و ۱۰ کشور شریک دارد. این اعضا از مناطق متنوعی در اروپا، آمریکای جنوبی، جنوب آسیا، شرق آسیا، غرب آسیا و آفریقا تشکیل شده‌اند. دستور کار بریکس نیز طی ۱۷ نشست سران گروه، گسترش یافت و از اصلاح نظام مالی بین‌المللی به موضوعاتی مانند امنیت غذایی و انرژی، زیرساخت و اتصال، همکاری سیاسی و امنیتی، سلامت عمومی، حکمرانی دیجیتال، نوآوری و پایداری رسیده است.

گسترش بریکس، مشکل اجماع‌سازی و تعیین دستور کار درون این گروه را تشدید کرده است. اختلافات ژئوپلیتیک میان اعضا از آغاز وجود داشته، اما با گسترش عضویت و افزایش درگیری‌های جهانی شدیدتر شده‌اند. اختلاف مرزی هند و چین، تنش مصر و اتیوپی بر سر تقسیم آب رود نیل و خصومت‌های فزاینده میان ایران و امارات، از جمله این اختلافات هستند. نشست وزیران خارجه بریکس در ۱۴ و ۱۵ مه در دهلی‌نو نیز به دلیل اختلافات عمیق درباره جنگ در غرب آسیا بدون صدور بیانیه مشترک پایان یافت. ایران خواستار محکومیت صریح نقض حاکمیت خود از سوی آمریکا و اسرائیل بود و امارات خواستار توقف حملات به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز شد.

ریاست هند با چالش هماهنگ‌کردن فعالیت‌های بریکس و ایجاد توازن میان منافع متفاوت اعضا برای ارائه موضعی متحد روبه‌رو است. پیش از هجدهمین نشست سران بریکس در ۱۲ و ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶، دهلی‌نو نشست‌های وزیران بهداشت، خارجه و انرژی و دیگر دیدارهای مهم را برگزار کرد. تمرکز هند بر پیشبرد زیرساخت عمومی دیجیتال، گذار به انرژی پاک، گسترش تامین مالی توسعه پایدار از طریق چارچوب‌های جایگزین، تسویه با ارزهای محلی و حمایت از اصلاحات در حکمرانی جهانی است. برای دهلی‌نو، بریکس ارزش راهبردی دارد، زیرا هند می‌تواند بدون ورود به ائتلاف رسمی با روسیه و چین تعامل کند و تصویر خود را به‌عنوان صدای جهان در حال توسعه تقویت کند. رویکرد هند در بریکس با اصل استقلال راهبردی این کشور هدایت می‌شود، زیرا هند به جای چندجانبه‌گرایی رقابتی، چندجانبه‌گرایی فراگیر با محوریت سازمان ملل را ترویج می‌دهد.

واگرایی در چالش‌های ژئوپلیتیک

احتمال افزایش اختلافات دوجانبه میان اعضا باعث شده است که هند تقویت همکاری درون بریکس و تاب‌آوری را به عنوان یک رکن اصلی چارچوب این گروه ترویج کند. هم‌زمان، آمریکا بر اعضای بریکس فشار وارد می‌کند تا همکاری با روسیه و چین را محدود کنند و تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا علیه روسیه و ایران و اعمال تعرفه‌ بر واردکنندگان انرژی از این کشورها، پیچیدگی‌های بیشتری ایجاد کرده‌اند. تفاوت سطح روابط اعضا با آمریکا نیز یکی از دلایل ناتوانی بریکس در اتخاذ موضعی متحد در مسائل ژئوپلیتیک است. امارات و عربستان برای امنیت خود به‌شدت به آمریکا وابسته‌اند، در حالی که هند، برزیل و اندونزی روابط عموما نزدیکی با غرب دارند. در مقابل، روسیه، چین و ایران در تقابل مستقیم یا غیرمستقیم با آمریکا قرار دارند و تحریم‌های یک‌جانبه را نمی‌پذیرند. اعضای بریکس تاکنون در برابر این فشارها مقاومت کرده‌اند، اما رویکردهای متفاوتی داشته‌اند و مخالفت قابل‌توجهی از سوی بریکس به‌عنوان یک بلوک شکل نگرفته است.

تهدیدهای مکرر دونالد ترامپ علیه اعضای بریکس به دلیل تلاش برای تضعیف جایگاه دلار آمریکا در تجارت بین‌المللی، با واکنش قوی اعضا، به‌ویژه برزیل و آفریقای جنوبی و تا حدی هند، روبه‌رو شده است. در مجموع، تناقضات داخلی و فشارهای خارجی، معضلات ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک ایجاد و روح تصمیم‌گیری مبتنی بر اجماع را تضعیف می‌کنند. برخی این واگرایی را نشانه شکاف فزاینده میان جریان‌های «ضدغرب» و «غیرغربی» در بریکس می‌دانند. با این حال، اعضای بریکس در ضرورت اصلاح نظام سازمان ملل، به‌ویژه شورای امنیت، و ایجاد نمایندگی متناسب در بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول اتفاق نظر گسترده‌ای دارند. هند بر پرهیز از چنین دوگانه‌ای تاکید دارد و بریکس را یکی از چندین بستر مهم برای گفت‌وگو و اصلاحات جهانی می‌داند.

چگونه می‌توان این معضل را حل کرد؟

برای غلبه بر چالش‌های تکرارشونده همکاری درون بریکس، لازم است نیازهای توسعه‌ای کشورهای در حال توسعه و بازارهای نوظهور، که امروز بخش عمده جنوب جهانی را تشکیل می‌دهند، در اولویت قرار گیرند. تجارت میان کشورهای بریکس از سال ۲۰۰۳ به‌سرعت رشد کرده است. با آخرین مرحله گسترش، بریکس پلاس حدود نیمی از جمعیت جهان و نزدیک به ۴۰ درصد تولید ناخالص داخلی جهان را نمایندگی می‌کند. اعضای آن، از جمله هند، اندونزی و مصر، میراثی قوی از جنبش عدم تعهد و سیاست خارجی صلح‌آمیز، غیرجانبدارانه و غیرتقابلی دارند. هم‌زمان، نقش و عاملیت جنوب جهانی در بریکس افزایش یافته و هند، چین و روسیه بر اهمیت جنوب جهانی در فعالیت‌ها و بیانیه‌های اجلاس‌های بریکس تاکید کرده‌اند.

بریکس با وجود قطبی‌شدن داخلی، در طول زمان تاب‌آوری قابل‌توجهی از خود نشان داده است. اخیرا هند و چین برای تثبیت بخش‌های نامشخص مرز مشترک خود به سمت عادی‌سازی روابط حرکت کرده‌اند و اعضایی مانند روسیه نقش میانجی میان آنها ایفا کرده‌اند. اعضای جدیدی مانند اندونزی نیز می‌توانند در بریکس نقش برقرار کننده صلح و اجماع‌ساز داشته باشند. اندونزی به‌عنوان بزرگ‌ترین اقتصاد آسه‌آن و نخستین کشور جنوب شرق آسیا که به بریکس پیوسته، روابط نزدیکی با هند، چین و روسیه دارد و از تجربه قابل‌توجهی در توسعه برخوردار است. توانایی آن در مدیریت تنوع داخلی و منطقه‌ای با ارزش‌های بریکس، یعنی احترام متقابل، برابری حاکمیتی، گشایش و همکاری، همخوانی دارد و پیوند مهمی میان بریکس و آسه‌آن ایجاد می‌کند.

با گسترش بریکس در جهانی چندپاره و چندقطبی و نامتوازن، این گروه با چالش ایجاد اجماع و مقاومت در برابر انتخاب‌های ژئوپلیتیک متفاوت اعضای خود روبه‌رو است. بریکس می‌تواند با اولویت‌دادن به همبستگی جنوب جهانی و ترویج ارزش‌های بریکس و اصول مندرج در بیانیه‌های آن، برای ایجاد نظم جهانی عادلانه، برابر و دموکراتیک و اصلاح جامع نظام سازمان ملل تلاش کند. ایجاد نهادهای عمودی عمیق‌تر و یک دبیرخانه دائمی برای مدیریت نیازهای روزافزون اعضا نیز باید به‌طور جدی بررسی شود.

ریاست هند بر بریکس در سال ۲۰۲۶ آزمونی برای اثربخشی و تاب‌آوری این گروه به‌عنوان یک پلتفرم جهانی، به‌ویژه برای جهان در حال توسعه، خواهد بود. هند به‌عنوان رئیس بریکس می‌تواند این گروه را به سوی همکاری عمل‌گرایانه و نتیجه‌محور هدایت کند. بریکس با اولویت‌دادن به ابتکارات ملموس، از جمله تقویت مشارکت‌های تجاری درون گروه، تامین امنیت زنجیره‌های تامین جهانی، تدوین دستورالعمل‌های حکمرانی هوش مصنوعی، گسترش شبکه‌های پرداخت دیجیتال سازگار با یکدیگر و تقویت امنیت بهداشتی و زیرساخت‌های منطقه‌ای، می‌تواند تاکید خود را از موضع‌گیری ایدئولوژیک به اجرای عملی و ملموس منتقل کند.