پل گوبل در تحلیلی که در وب‌سایت اندیشکده «جیمز تاون» منتشر شد، نوشت: بسیاری از ارامنه، آن هم با توجه به تاریخ تراژیک ارامنه در امپراتوری عثمانی، همچنان پایگاه روسیه را نوعی بیمه ملی در برابر قدرت فزاینده ترکیه می‌دانند. بسیاری از روس‌ها، از جمله احتمالا خود پوتین، نیز تمایلی به تعطیلی آن ندارند؛ زیرا در این صورت ممکن است مسکو اهرم نفوذ خود در ارمنستان را از دست بدهد یا در چشم دیگر کشورهای منطقه و به‌طور کلی در عرصه بین‌المللی، ضعیف به نظر برسد. در نتیجه، اگرچه ممکن است یک گشایش سیاسی که به تعطیلی این پایگاه منجر شود به‌سرعت رخ دهد، اما سناریوی بسیار محتمل‌تر این است که این پایگاه برای مدتی همچنان فعال بماند. این در حالی است که ایروان به دنبال عضویت در اتحادیه اروپا می‌باشد و مسکو می‌کوشد از این پایگاه برای کند کردن این روند استفاده کند.

اتحاد جماهیر شوروی در پایان جنگ جهانی دوم، پایگاه نظامی ۱۰۲ را در گیومری، دومین شهر بزرگ ارمنستان، ایجاد کرد تا از قفقاز جنوبی در برابر هرگونه اقدام نظامی ترکیه و غرب محافظت کند. بسیاری از ارامنه در آن زمان از این پایگاه به‌عنوان سپری دفاعی در برابر ترکیه استقبال کردند و در ایروان نیز کسی از آنچه ظاهرا اقدامات اغلب خودسرانه افسران شوروی در قبال جمعیت محلی بود، شکایتی نداشت. این پایگاه پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی نیز تحت حمایت قابل‌توجه ارمنستان باقی ماند؛ زیرا ارمنستان درگیر جنگ با جمهوری آذربایجان بود و روی روسیه به‌عنوان حامی نهایی خود حساب می‌کرد. در سال ۱۹۹۵، ایروان و مسکو بر همین اساس توافق‌نامه‌ای ۱۵ ساله امضا و در سال ۲۰۱۰، این توافق را تا سال ۲۰۴۴ تمدید کردند.

پس از آن، این توافق در ارمنستان به‌تدریج نامحبوب‌تر شد؛ دلیل آن نیز نحوه برخورد فرماندهان پایگاه با جمعیت غیرنظامی اطراف بود، چراکه آنان اغلب از سربازانی که به ارامنه حمله می‌کردند یا حتی آنان را می‌کشتند، محافظت می‌کردند. این اقدامات در سال ۲۰۱۵ موجب اعتراض ساکنان گیومری و همچنین شکایت مقامات ارمنی شد. با وجود این مشکلات، بسیاری از ارامنه همچنان از پایگاه روسیه حمایت می‌کردند و مقامات ارمنی درباره افزایش قدرت نظامی جمهوری آذربایجان ابراز نگرانی و حتی پیشنهاد می‌کردند روسیه برای مقابله با باکو، نیرو و تسلیحات بیشتری به این پایگاه اعزام کند.

حمایت رسمی ارمنستان از این پایگاه زمانی شروع به تحلیل رفتن کرد که روسیه در سال‌های ۲۰۲۰ و ۲۰۲۲، هم‌زمان با تشدید درگیری ارمنستان و جمهوری آذربایجان، هیچ اقدامی برای حمایت از ارمنستان انجام نداد. ناتوانی روسیه در عمل به تعهدات پیمانی خود در قبال ارمنستان، نقش مهمی در سوق دادن ایروان به سمت توافق با باکو، کاهش روابط با مسکو و تلاش برای برقراری روابط نزدیک‌تر با اتحادیه اروپا و غرب داشت. طی سه سال گذشته، ایروان در واکنش به این وضعیت، روابط خود را با سازمان‌های تحت رهبری روسیه، از جمله جامعه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) و به‌ویژه سازمان پیمان امنیت جمعی(CSTO)، کاهش داده است. نیکل پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان در پایان اوت سال جاری، پیش از دیدارش با ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه در هفته نخست سپتامبر، به صراحت گفت که کشورش دیگر روسیه را یک شریک راهبردی نمی‌داند؛ زیرا مسکو و سازمان پیمان امنیت جمعی در جریان تشدید مناقشه ارمنستان و جمهوری آذربایجان در سال ۲۰۲۲ به تعهدات امنیتی خود عمل نکردند.

دیدار پاشینیان و پوتین در تاریخ ۲ سپتامبر، در حاشیه اجلاس سازمان همکاری شانگهای در قرقیزستان، سرد و پرتنش بود. سرنوشت پایگاه روسیه در گیومری آشکارا در مرکز این مناقشه قرار داشت. پس از این نشست، رهبر ارمنستان گفت ایروان دیگر پایگاه روسیه را «ضروری و حیاتی» نمی‌داند و اگر مسکو آن را تعطیل کند، مخالفتی نخواهد داشت. پاشینیان گفت با این حال، مقامات ارمنی هرگز این موضوع را مطرح نکرده‌اند. تلاش برای واداشتن روسیه به اقدام، به جای آنکه ارمنستان خود دست به اقدام بزند، یکی از ویژگی‌های رویکرد دیپلماتیک پاشینیان بوده است؛ رویکردی که او در موارد متعددی، از جمله در خروج دوفاکتوی ارمنستان از سازمان پیمان امنیت جمعی از آن استفاده کرده است. پوتین نیز در مقابل گفت: «اگر ارمنستان معتقد است که پایگاه نظامی روسیه در ارمنستان مورد نیاز نیست، ما همین فردا آنجا را ترک خواهیم کرد. اما آیا ارمنستان برای این کار آماده است؟ اگر چنین است، لطفاً به ما بگویید. ما هیچ چیزی را به هیچ‌کس تحمیل نخواهیم کرد.

این اظهارات به‌هیچ‌وجه پایان ماجرا نیست. گروه‌های قدرتمندی در هر دو کشور، دست‌کم در حال حاضر، آماده نیستند این مسئله را تا آستانه رویارویی پیش ببرند. از یک سو، بسیاری از ارامنه همچنان روسیه را وزنه‌ای مفید در برابر ترکیه می‌دانند و نمی‌خواهند شاهد گسستی باشند که ممکن است آنان را بدون آن بیمه امنیتی باقی بگذارد. حتی برخی ارامنه به خیابان‌ها آمدند و خواستار باز ماندن پایگاه شدند. پاشینیان با آگاهی از این احساسات، فعلا این مسئله را پیگیری نخواهد کرد و ترجیح می‌دهد مسکو خود در این خصوص اقدام کند. در عین حال، اگرچه بسیاری در مسکو، با توجه به تغییرات ژئوپلیتیک و فناوری نظامی، پایگاه گیومری را کم‌اهمیت جلوه می‌دهند، دیگران آشکارا نگران‌اند. اگر مسکو این پایگاه را تعطیل کند، ممکن است روسیه اهرم نفوذ کافی برای کند کردن خروج ارمنستان از مدار روسیه و حرکت آن به سمت اروپا را از دست بدهد. دیگران نیز ممکن است این اقدام را نشانه ضعف روسیه تلقی و مستقل‌تر از مسکو عمل کنند. آنهایی در مسکو که چنین دیدگاهی دارند، از جمله پوتین، با وجود موضع علنی او، قطعا پشت تصمیم روسیه در اوایل امسال برای تقویت پایگاه گیومری با نیروی انسانی و تسلیحات بیشتر قرار داشتند. بنابراین، محتمل‌ترین نتیجه در ماه‌های آینده، تعطیلی پایگاه نیست، بلکه شاید مذاکراتی پشت پرده درباره شرایط جدید برای ادامه فعالیت آن باشد. این شرایط می‌تواند شامل تعیین سقفی برای تعداد سربازان روسی مستقر در پایگاه باشد؛ موضوعی که توافق سال ۲۰۱۰ در مورد آن محدودیتی تعیین نکرده است. همچنین ممکن است قواعد جدیدی درباره نحوه تعامل نیروهای نظامی روسیه با غیرنظامیان ارمنی وضع شود. مسکو ممکن است با این اقدامات در صورتیکه به کند کردن تلاش پاشینیان برای پیوستن به اتحادیه اروپا کمک کند موافقت نماید؛ روندی که احتمالاً چند سال یا بیشتر زمان خواهد برد و به روسیه کمک خواهد کرد نفوذ خود در آنجا و نیز وجهه خود در سایر نقاط را حفظ کند.