وب‌سایت اندیشکده بریتانیایی چتم هاوس در یادداشتی نوشت: اتحادیه اقتصادی اوراسیا یک هدف اقتصادی بلندپروازانه به‌منظور ایجاد بازاری بر اساس قوانین مشترک برای پنج کشور عضو و 180 میلیون شهروند آن‌ها دارد و روسیه نیز می‌خواهد این اتحادیه را به‌عنوان نسخه اوراسیایی اتحادیه اروپا (EU) نشان دهد.

اگرچه تشکیل یک بازار مشترک در قلب اتحادیه اقتصادی اوراسیا به‌عنوان راهی برای جلب نظر کشورهای عضو مورد توجه قرار گرفت، اما برای اقتصاد روسیه از اهمیت حاشیه‌ای برخوردار است. چراکه برای مسکو، اتحادیه اقتصادی اوراسیا در درجه اول یک ابزار ژئوپلیتیکی برای کمک به احیای نقش منطقه‌ای و جهانی این کشور است.

در دنیای بلوک‌های تجاری قدرتمند، مسکو می‌خواهد از اتحادیه اقتصادی اوراسیا برای تشکیل پایگاه قدرت اقتصادی خود در نظم جهانی چندقطبی جدید استفاده کند.

بحرانی در راه است

اگرچه اتحادیه اقتصادی اوراسیا برخی تسهیلات را در حوزه تجارت داخلی و همچنین جابجایی افراد و نیروی کار به نفع اعضای اتحادیه، ممکن کرده است، اما نتوانسته با موانع نهادی مقابله کند یا سیاست‌های رشد و توسعه را ارتقا دهد، ضمن آنکه تعهد ناچیز روسیه به اتحادیه نیز مشکل‌ساز است. اتحادیه اقتصادی اوراسیا فاقد ویژگی‌های نهادی یک بازار مشترک واقعی است و هرگونه قول تلاش برای رفع این کاستی‌ها، اساساً وعده‌های پوچ بوده است.

عضویت در اتحادیه اوراسیا به نفع نخبگان سیاسی کشورهای عضو آن است، زیرا مدل آن متکی بر معاملات دوجانبه سیاسی در سطح بالا بین روسیه و کشورهای عضو به‌صورت جداگانه است. مسکو با استفاده از ضمانت‌های امنیتی و حمایت‌های سیاسی و مالی، موفق به جذب اعضای جدید برای پیوستن به اتحادیه شده است.

درواقع بقای سیاسی یک عضو – یا دفاع از آن در برابر اصلاحات سیاسی و اقتصادی – به حمایت نظامی، اقتصادی، مالی و سیاسی روسیه بستگی دارد. این واقعیت در موضوع درگیری ارمنستان و آذربایجان و حمایت روسیه از رژیم لوکاشنکو در بلاروس و دولت توکایف در قزاقستان مشهود بوده است.

طراحی اتحادیه اقتصادی اوراسیا به شکلی است که آینده آن را به سرنوشت روسیه مرتبط می‌کند، بنابراین تأثیر تحریم‌های شدید اعمال شده بر روسیه به دلیل حمله به اوکراین در سراسر کشورهای عضو اتحادیه، آشکار بوده است. چنانکه اقتصادهای قزاقستان و قرقیزستان در نتیجه اثرات نامطلوب این تحریم‌ها در حال فروپاشی هستند.

اگرچه ممنوعیت اعمال شده توسط روسیه بر صادرات غلات به اعضای اوراسیا کاهش یافته است، اما نشان می‌دهد که روسیه تا چه حد آماده است تا قوانین را نادیده بگیرد و اوراسیا را قربانی نجات اقتصاد خود کند. اعضای اتحادیه متحمل ضررهای اقتصادی مستقیم از جنگ پوتین علیه اوکراین شده‌اند و نوسانات روبل مانع بزرگی برای تجارت این کشورها با روسیه شده است.

به نظر می‌رسد روسیه به‌طور فزاینده‌ای اتحادیه را ابزاری مناسب برای دور زدن تحریم‌ها می‌داند که البته پیامدهای گسترده‌ای برای کشورهای عضو دارد. ضمن آنکه مزایای عضویت در اتحادیه اقتصادی اوراسیا ازجمله افزایش تجارت، رشد و نوسازی، به‌سادگی محقق نشده است.

با توجه به گمانه‌زنی‌ها درباره فروپاشی سریع اقتصاد روسیه، احتمال کمتری وجود دارد که اتحادیه اقتصادی اوراسیا منافع اقتصادی وعده داده‌شده را محقق کند، ضمن آنکه اعضا را در معرض خطر تحریم‌های ثانویه قرار داده است.

حمله به اوکراین همچنین حساسیت‌های داخلی و تنش‌های منطقه‌ای را برانگیخته است. در قزاقستان، توکایف در توجیه افکار عمومی این کشور درباره حمله روسیه به اوکراین شکست‌خورده و از به رسمیت شناختن «استقلال» جدایی‌طلبان LNR و DNR خودداری می‌کند.

در همین حال، آذربایجان به دنبال دستیابی به دستاوردهای ارضی در قره‌باغ کوهستانی است، درحالی‌که به دلیل تهاجم روسیه به اوکراین توجه مسکو از قره‌باغ منحرف‌شده و خواستار خروج نیروهای حافظ صلح روسیه از منطقه مورد مناقشه شده است.

روسیه مشتاق است که کشورهای عضو با ایجاد مسیرهای ترانزیتی جایگزین برای واردات به روسیه، به کاهش اثرات اقتصادی تحریم‌ها کمک کنند؛ اما اتحادیه اقتصادی اوراسیا حتی برای ابتدایی‌ترین اقدامات خود با چالش‌هایی مواجه است، زیرا تقسیم عوارض گمرکی بین کشورهای عضو به دلار بود، اما روسیه اکنون می‌خواهد آن را کنار بگذارد.

هیچ راه فرار آسانی وجود ندارد

تهاجم روسیه به اوکراین به‌وضوح مزایای اتحادیه اقتصادی اوراسیا را حتی بیشتر از قبل کاهش می‌دهد و هزینه بیشتری را بر کشورهای عضو تحمیل می‌کند. آن‌ها به یک فاجعه ژئوپلیتیکی کشیده شده‌اند که هیچ کنترلی بر آن ندارند، به‌ویژه آنکه ناتوانی نهادهای اتحادیه اروپا در میانجیگری یا محدود کردن رفتار روسیه نیز آشکار شده است.

اما علی‌رغم تنش‌ها، اتحادیه اقتصادی اوراسیا دوام خواهد آورد، زیرا اگرچه شرکای روسیه در اتحادیه همچنان از آسیب‌های جانبی ناشی از جنگ روسیه در اوکراین متحمل ضرر خواهند شد، اما توانایی آن‌ها برای فرار از این وضعیت محدود است و مسکو نیز نشان داده هر چیزی کمتر از حمایت کامل، عواقب قابل‌توجهی برای آن‌ها خواهد داشت.

درحالی‌که مزایای اتحادیه به‌عنوان یک ابزار ژئوپلیتیکی برای روسیه همچنان روشن است، برای سایر اعضای آن ادغام اقتصادی با روسیه مخاطره‌آمیز است زیرا آن‌ها برای فرار از پیامدهای تهاجم اوکراین بسیار آسیب‌پذیر و وابسته به روسیه هستند. این چیزی نیست که آن‌ها برای آن عضو اتحادیه شده باشند اما بااین‌حال باید آن را تحمل کنند.