آندری یوفیمتسف، داریا زلنوا، سوفیا زامسینا و اکاترینا آبرامووا در مقاله‌ای مشترک که در وب سایت «شورای امور بین‌الملل روسیه» منتشر شد، نوشتند: در پس‌زمینه گذار به نظم جهانی چندقطبی و فرسایش تدریجی سلطه غرب، کشورهای اکثریت جهانی به نهادهای غیرغربی مانند بریکس، بانک توسعه جدید و سازمان همکاری شانگهای روی آورده‌اند تا جایگاه و نقش‌آفرینی سیاسی و اقتصادی خود را تقویت کنند. حضور آفریقا در مجامع بین‌المللی در حال افزایش است و بحث درباره اصلاح ساختاری شورای امنیت سازمان ملل شدت گرفته است.

افزایش علاقه آفریقا به همکاری با بریکس، منعکس‌کننده اولویت‌های توسعه‌ای کشورهای آفریقایی و در عین حال بازتاب انعطاف‌پذیری چارچوبی است که بریکس ارائه می‌دهد. با این حال، آفریقا هنوز به نمایندگی کامل در این بلوک دست نیافته است و دو منطقه مهم آفریقای مرکزی و غربی بدون نماینده مانده‌اند.

ساختار افقی و «هندسه منعطف» بریکس امکان چند بار گسترش موفق را بدون تشکیل دبیرخانه یا منشور فراهم کرده است. با افزایش تقاضا برای مشارکت، بریکس با چالش حفظ جذابیت خود در فرآیند نهادینه‌سازی مواجه شده، در حالی که بزرگ‌ترین نقطه ضعف آفریقا، جایگاه جمعی آن در درون این گروه است.

گسترش بریکس نشان‌دهنده واکنش طبیعی این بلوک به محدودیت‌ها و بحران‌های نظام غرب‌محور حکمرانی جهانی و نیز تلاش برای ایجاد نهادهایی جایگزین است که در خدمت منافع اکثریت جهانی باشند. آفریقا در حال تبدیل شدن به بخشی جدایی‌ناپذیر از ساختار نهادی رو به گسترش بریکس است و نقش آن نیز احتمالاً از نظر اهمیت و پیچیدگی افزایش خواهد یافت. در عین حال، توسعه بعد آفریقایی بریکس با چند چالش مهم همراه است.

نخست، رقابت در آفریقا نه تنها در امتداد شکاف شمال و جنوب جهانی، بلکه میان قدرت‌های غیرغربی، از جمله اعضای بریکس، در حال تشدید است. بارزترین نمونه، حضور اقتصادی رو به گسترش چین در این قاره است. کشورهای آفریقایی همواره کوشیده‌اند از تبدیل شدن خود به یک هدف در «کشمکشی جدید برای منابع» جلوگیری کنند. در این چارچوب، سیاست‌های خارجی چندوجهی بسیاری از کشورهای آفریقایی می‌تواند ابزاری برای حفظ تعادل منافع درون این بلوک باشد.

دوم، در غیاب رهبران منطقه‌ای مسلط در آفریقا، این پرسش مطرح می‌شود که با توجه به تنوع تاریخی، فرهنگی، اجتماعی-اقتصادی و سیاسی قاره، آیا کشورهای آفریقایی به صورت منفرد می‌توانند نماینده منافع کل آفریقا باشند یا خیر؟

اتیوپی و مصر به‌عنوان دروازه‌های آفریقا عمل می‌کنند و پایتخت‌های آنها مراکز لجستیک مهم این قاره هستند. اتیوپی در راهبرد سیاست خارجی خود به‌صراحت تصدیق می‌کند که «نفوذ کشورهای خاورمیانه بیشتر از همسایگان آفریقایی‌اش است» و این مسئله عمدتاً از دریچه دسترسی به مسیرهای دریایی دیده می‌شود. هم‌زمان، اتیوپی خود را به‌عنوان مرکز جنبش «پان‌آفریقایی» معرفی کرده و با توجه به استقرار مقر اتحادیه آفریقا در آدیس‌آبابا، برای آینده آن مسئولیت ویژه‌ای قائل است. مصر نیز اخیراً تلاش کرده جایگاه خود را به‌عنوان یک قدرت منطقه‌ای در آفریقا تقویت کند.

هنوز زود است که بگوییم اتیوپی یا مصر علاقه‌ای به بحث درباره مهم‌ترین مسائل دستور کار منطقه‌ای با سایر اعضای بریکس دارند؛ به‌ویژه با توجه به ماهیت فراملی بسیاری از تهدیدها و چالش‌های معاصر. اعلامیه اعضای گسترش‌یافته بریکس در سال ۲۰۲۴ در کازان نیز این چشم‌انداز منطقه‌ای گسترده‌تر را منعکس کرد. مفاد امنیتی آن نه تنها ردپای آفریقای جنوبی، بلکه مصر و اتیوپی را نیز در بر داشت. برای هر دو کشور، مسائل امنیت ملی را نمی‌توان جدا از مجموعه‌های امنیتی گسترده‌تر خاورمیانه، شمال آفریقا و شاخ آفریقا در نظر گرفت.

صدای آفریقا در درون بریکس بدون تردید قوی‌تر و متنوع‌تر شده است. این قاره به جای سخن گفتن با یک صدای واحد، دیدگاه‌های متنوعی ارائه می‌دهد که نمی‌توان انتظار داشت به طور خودکار در موضعی مشترک و منسجم همگرا شوند. این موضوع در نشست وزیران امور خارجه بریکس در سال ۲۰۲۵ آشکار شد که بدون صدور بیانیه نهایی اجماعی پایان یافت. مانع اصلی، مسئله نمایندگی آفریقا در شورای امنیت سازمان ملل بود. پیش از گسترش بریکس، اعلامیه‌های این بلوک از نامزدی آفریقای جنوبی، در کنار برزیل و هند، برای عضویت دائم حمایت می‌کردند. با این حال، با پایان ریاست برزیل بر بریکس، مصالحه‌ای حاصل شد: مسئله گسترش نمایندگی آفریقا در شورای امنیت باید در چارچوب اتحادیه آفریقا و بر اساس اجماع ازولوینی حل‌وفصل شود.

تنش‌ها بین مصر و اتیوپی، عمدتاً بر سر مناقشه دیرینه آب‌های نیل، نیز ادامه دارد. بریکس از ابتدا بر اساس دستورکاری فراگیر طراحی شد. با این حال، الحاق کشورهایی که هنوز بسیاری از چالش‌های بنیادین توسعه اجتماعی-اقتصادی خود را حل نکرده‌اند، مانند اتیوپی، چالشی برای تصویر بریکس به‌عنوان مجموعه‌ای شامل بزرگ‌ترین و موفق‌ترین اقتصادهای در حال توسعه جهان ایجاد می‌کند.

اجلاس بریکس در سال ۲۰۲۵ نشان داد که هویت این بلوک در حال دگرگونی است. بریکس خود را به‌عنوان سکویی معرفی می‌کند که صدای جنوب جهانی را با تمام تنوع آن تقویت می‌کند. با نگاه به آینده، بریکس باید به ترویج رویکردهای آفریقایی برای یکپارچگی و توسعه ادامه دهد.

آرزوی آفریقا برای دستیابی به یکپارچگی اقتصادی و رفاه بیشتر، با رویکردهای جایگزین برای امنیت و توسعه که در درون بریکس در حال پیشرفت هستند، همسو است. با این حال، برای اینکه آفریقا بتواند به‌طور مؤثر از منافع اقتصادی و سیاسی خود در نهادهای حکمرانی جهانی دفاع کند، باید با صدایی منسجم‌تر در امور بین‌الملل و به‌ویژه در درون بریکس سخن بگوید.

پیشبرد منافع «پان‌آفریقایی» در درون این بلوک، مستلزم مشارکت قدرت‌های بزرگ منطقه‌ای این قاره و توسعه همکاری نهادی سودمند متقابل میان بریکس و اتحادیه آفریقا و در بلندمدت، با جوامع اقتصادی منطقه‌ای آفریقا است. مقایسه «دستورکار ۲۰۶۳» اتحادیه آفریقا با اعلامیه‌های اجلاس بریکس، همگرایی قابل‌توجهی در ایده‌ها، ارزش‌ها و رویکردهای بنیادین آنها نشان می‌دهد. اصل «راه‌حل‌های آفریقایی برای مشکلات آفریقایی» با اصول حاکمیت برابر و عدم مداخله متقابل که در بریکس ترویج می‌شوند، هماهنگی نزدیکی دارد.

این همکاری می‌تواند جایگاه آفریقا را در شکل‌دهی به قواعد جدید حکمرانی جهانی بیشتر تقویت کند. بسیاری از کشورهای آفریقایی به توسعه نهادهای غیرغربی جایگزین امید بسته‌اند تا بتوانند نقش بیشتری در شکل‌دهی به قواعد و پارامترهای همکاری ایفا کنند. اینکه آیا بریکس قادر به حفظ و تقویت جایگاه و نقش‌آفرینی آفریقا خواهد بود و آیا رهبران آفریقایی برای تحکیم یک دستورکار مشترک آفریقایی در درون این بلوک تلاش خواهند کرد یا خیر، پرسش‌هایی هستند که تا حد زیادی موفقیت آینده بعد آفریقایی بریکس را نشان خواهد داد.