انتصاب لوئیجی دی مایو، وزیر امور خارجه سابق ایتالیا به‌عنوان نخستین فرستاده اتحادیه اروپا در منطقه خلیج فارس را می­‌توان یک نشانه از توجه اروپایی‌­ها به روندهای جدید منطقه­‌ای در خاورمیانه ارزیابی کرد. پیتر استانو سخنگوی ارشد اتحادیه اروپا با اشاره به ایجاد این پست جدید در دستگاه سیاست خارجی اتحادیه، تایید کرده است که بروکسل تمایل دارد مشارکت‌ خود در منطقه خلیج فارس را به سطح استراتژیک جدیدی ارتقاء دهد. بدین ترتیب این تحرکات، پرسش‌­هایی درباره انگیزه‌ها، اهداف، فرصت­‌ها و چالش­‌های اتحادیه اروپا در خلیج فارس ایجاد می­کند.

راهبرد اتحادیه اروپا در خلیج فارس

نگاه راهبردی اتحادیه اروپا به خلیج فارس سابقه بیشتری از تحولات اخیر در منطقه دارد. اولین نشست مشترک وزیران اتحادیه اروپا و شورای همکاری خلیج فارس در سال 1985 برگزار شد و به دنبال آن در سال 1989 همکاری نهادینه اتحادیه اروپا با شورای همکاری خلیج فارس بر اساس توافقنامه­ای دوجانبه بنا گذاشته شد. در این چارچوب فرمت‌های مختلفی برای رایزنی‌ها و همکاری‌های سیاسی، بخشی و همچنین برای تبادل نظر درباره روابط دوجانبه، چند جانبه و منطقه‌ای شکل گرفت. اما ظاهرا روند مذکور تاکنون کارآمدی نداشته است که بروکسل را به اندیشه تغییر راهبرد و ایجاد ارکان جدید واداشته است. البته ملاحظات سیاسی و امنیتی متفاوت دو طرف و سیاست­های یکجانبه ایالات متحده در منطقه را هم می­توان از عوامل کندی تحولات در روابط اتحادیه اروپا و شورای همکاری خلیج فارس دانست.

تحت تاثیر این روند ناکام، سال گذشته اتحادیه اروپا از برنامه جامع راهبردی جدید بروکسل برای معماری روابط با کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس پرده برداری کرد.

بر اساس این راهبرد، سال گذشته نمایندگی اتحادیه اروپا در قطر افتتاح شد و در این چارچوب استقرار یک نمایندگی دیپلماتیک در عمان، معرفی فرستاده ویژه اتحادیه اروپا در خلیج فارس و ملاحظاتی برای ایجاد اتاق بازرگانی اتحادیه اروپا در خلیج فارس برای تسهیل روابط تجاری نیز پیش‌بینی شد.

انگیزه های سیاسی و اقتصادی

کشورهای اروپایی از بازیگران سنتی در خاورمیانه و خلیج فارس محسوب می­شوند. از میان کشورهای اروپایی انگلیس و فرانسه حضور نظامی‌گسترده‌ای در منطقه خلیج فارس دارند اما اروپا در شکل اتحادیه اروپا در دو دهه گذشته همواره بیشتر اثرگذاری سیاسی داشته است. اکنون نماینده ویژه اتحادیه اروپا برای خلیج فارس نیز ماموریت دارد گفتگوهای سیاسی اتحادیه اروپا و شورای همکاری خلیج فارس در مورد مسائل دوجانبه، چند جانبه و نشست های وزیران را تسهیل کند و مکانیسم همکاری جدید در زمینه امنیت در حوزه های مختلف و همچنین افزایش همکاری تجاری را طراحی کند.

اما تحول جدید رخ داده در سیاست اتحادیه اروپا در قبال خلیج فارس را نمی توان مستقل از روندهای بین المللی و منطقه ای دانست. هر چند حضور اقتصادی و دیپلماتیک اتحادیه اروپا در منطقه جدید نیست، اما به نظر می­‌رسد روندهای جدید بین المللی و منطقه­‌ای انگیزه های اروپا برای تحرک بیشتر در منطقه را افزایش داده است. به همین دلیل، ناظران مجموع این برنامه از سوی اتحادیه روپا را در رقابت با سایر قدرت ها از جمله چین و روسیه ارزیابی می­‌کنند.

اما کلید واژه­های «امنیت انرژی» و «جنگ اوکراین» در راهبرد اتحادیه اروپا در قبال خلیج فارس، انگیزه اصلی بروکسل از تمرکز راهبردی جدید بر منطقه را روشن می­‌کند. کشورهای خلیج فارس به‌عنوان بزرگ‌ترین تولیدکنندگان انرژی در جهان، نقش اساسی در ثبات بازارهای انرژی ایفا می‌کنند و در میان‌مدت که اتحادیه اروپا درگیر جنگ اقتصادی با روسیه است، خلیج‌فارس می‌تواند به یک تولیدکننده و صادرکننده مهم انرژی‌ به اروپا تبدیل شوند.

علاوه بر این از آنجا که اتحادیه اروپا و شورای همکاری خلیج فارس با هم 20 درصد از اقتصاد جهان را تشکیل می دهند و بیش از نیمی از سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی جهان نیز متعلق به این دو طرف است، همکاری اقتصادی و تجاری بین آنها می تواند نقش تعیین کننده در روندهای اقتصادی داشته باشد.

چالش های پیش روی اروپا در خلیج فارس

تلاش اتحادیه اروپا برای روابط استراتژیک با شورای همکاری خلیج فارس با موانع و چالش‌های زیادی روبروست. اول اینکه روابط استراتژیک منوط به وجود پیوند ارگانیک سیاسی و اقتصادی بین دو طرف است که این پیوند بین دو طرف وجود ندارد و سابقه روابط اتحادیه اروپا و شورای همکاری خلیج فارس نیز نشان می­دهد این مولفه نقش مهمی در عدم موفقیت تلاش های انجام شده داشته است. اتحادیه اروپا حداقل در سیاست های اعلامی از کشورهای حوزه خلیج فارس انتظار اصلاحات سیاسی دارد که برای این کشورها پذیرفتنی نیست. در همین حال به نظر نمی‌رسد کشورهای خلیج فارس نگاه خوشبینانه‌ای به رویکرد مردم محور اتحادیه اروپا به جوامع خود داشته باشند.

ضمن اینکه به نظر نمی رسد بروکسل در کوتاه مدت قادر به ارائه امتیازهای بیشتری به کشورهای خلیج فارس باشد که انگیزه آنها در رابطه با گسترش روابط با چین، روسیه و ایران را تحت تاثیر بیشتر قرار دهد. پیشتر یکی از راهبردهای آمریکایی ها و اروپایی‌ها برای حفظ کشورهای منطقه در چارچوب ملاحظات راهبردی غرب، انعقاد قراردادهای تسلیحاتی بود، اما اکنون منابع تامین تسلیحات منطقه نیز بیشتر شده است.

در واقع به نظر نمی رسد دور جدید تلاش های اتحادیه اروپا با روش های سنتی، توانایی لازم برای ایجاد تغییر جدی در راهبرد بلندمدت کشورهای خلیج فارس را داشته باشد. کشورهای منطقه بیش از آنکه به دنبال عقد توافق های نفتی و گازی و یا تأمین تسلیحات بیشتر باشند، مطالبات و بلندپروازی­‌های فنی و صنعتی بیشتری دارند و بر این اساس برخی تحلیلگران نیز تاکید دارند در رقابت قدرت‌های بین المللی در خاورمیانه، قدرت از آن بازیگری خواهد بود که توان ارائه پشتیبانی فنی و صنعتی بیشتری در قبال منطقه داشته باشد.

با این حال انتظار می‌­رود اتحادیه اروپا فهرست بلندبالاتری از ایده‌ها برای تسهیل گفتگوی امنیتی و اقتصادی با شورای خلیج فارس و کشورهای منطقه‌ در دست داشته باشد و احتمالا فرستاده ویژه اتحادیه اروپا در خلیج فارس به دنبال ایجاد زمینه جدیدی برای اجرای استراتژی جدید اتحادیه اروپا در خلیج فارس خواهد بود.