سینا رایمند – پژوهشگر روابط بین‌الملل

این مفهوم، که گاه تحت عنوان «صلح امپریالیستی» (Imperial Peace) نیز مورد بحث قرار می‌گیرد، در طول تاریخ با نمونه‌های متعددی همراه بوده است. اما آیا چنین صلحی پایدار است؟ و از منظر راهبردی، چه عواقبی برای قدرت مهاجم دارد؟

در این یادداشت با اشاره به موارد تاریخی، با استناد به تحلیل و نظریات دانشمندان علوم سیاسی و روابط بین‌الملل و با تمرکز بر غرب آسیا به نقد و بررسی این رویکرد می‌پردازیم.

موارد تاریخی «صلح از طریق توسل به زور» و نتایج آن

اولین نمونه در این حوزه، مداخله نظامی آمریکا در عراق (۲۰۰۳) و ادعای برقراری دموکراسی است.

• ادعای اصلی دولت آمریکا این بود که تحت عنوان مبارزه با تروریسم و گسترش دموکراسی به عراق حمله کرده است. جورج دبلیو بوش در سخنرانی خود در سال ۲۰۰۳ گفت:

«ما برای آزادی عراق و ایجاد ثبات در خاورمیانه وارد این جنگ شدیم.» (Bush, 2003)

• اما نتایج واقعی این اقدام چه بود؟
  • تشدید بی‌ثباتی: بر اساس گزارش موسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک (IISS)، عراق پس از سال ۲۰۰۳ به یکی از ناامن‌ترین کشورهای جهان تبدیل شد.
  • رشد گروه‌های افراطی: ظهور داعش در سال ۲۰۱۴ مستقیماً مرتبط با خلأ قدرتی بود که آمریکا در این کشور ایجاد کرد.  (Hassan, 2016)
  • هزینه‌های انسانی و اقتصادی: نتیجه این اقدام، به جا گذاشتن بیش از یک میلیون کشته و هزینه ۲ تریلیون دلاری برای آمریکا بود. (Costs of War Project, 2021)

مورد دیگر، اشغال افغانستان توسط ناتو (۲۰۰۱-۲۰۲۱) و شکست پروژه دولت‌سازی است.

• توجیه اولیه برای حمله به افغانستان، شعار مبارزه با القاعده و طالبان بود.
• نتایج نهایی آن چه بود؟
  • بازگشت طالبان: با وجود دو دهه حضور نظامی ناتو، طالبان در ۲۰۲۱ کنترل کشور را به دست گرفتند. (Rashid, 2021)
  • شکست دولت‌سازی: بر اساس ادعایی که در پژوهش بنیاد کارنگی منتشر شد، دولت مورد حمایت غرب فاسد و غیرپاسخگو بود.  (Carnegie Endowment, 2020)

از منظر راهبردی، چرا «صلح از طریق توسل به زور» شکست می‌خورد؟

نظریه «امپراتوری‌های شکننده» (Fragile Empires) مایکل من (Michael Mann)

• من در کتاب سوی تاریک مردم‌سالاری «The Dark Side of Democracy» (2005)  استدلال می‌کند که امپراتوری‌هایی که از زور برای کنترل جوامع استفاده می‌کنند، در بلندمدت با مقاومت فزاینده و فروپاشی مواجه می‌شوند و اشغال عراق و افغانستان نمونه‌های بارز این نظریه هستند.

نظریه «هژمونی ناپایدار»(Unstable Hegemony) –  جان مرشایمر (John Mearsheimer)

• مرشایمر در کتاب تراژدی سیاست قدرت بزرگ «The Tragedy of Great Power Politics» (2001)  تاکید می‌کند که هرگونه تلاش برای تحمیل نظم از طریق زور، محکوم به شکست است، زیرا ملت‌ها در برابر سلطه خارجی مقاومت می‌کنند. مطالعه موردی مقاومت مردم ویتنام در برابر آمریکا (۱۹۶۵-۱۹۷۵) نمونه کلاسیک این پدیده است.

 دیدگاه «امنیت انسانی» (Human Security) – محمد عابد الجابری

• الجابری، تحلیلگر عرب در تحلیل خود درباره غرب آسیا معتقد است صلح واقعی تنها از طریق عدالت اجتماعی و مشارکت مردمی ممکن است، نه مداخله خارجی. شواهد مورد ادعای او شکست پروژه‌های دموکراسی‌سازی آمریکا در غرب آسیاست و از آن به عنوان گواهی بر مدعای خود یاد می‌کند.

 مطالعه موردی: الگوی شکست‌خورده «صلح از طریق توسل به زور» در غرب آسیا

نیازی نیست برای رد نظریه «صلح از طریق توسل به زور» به نمونه‌های تاریخی اشاره کنیم در همین حدود سه دهه اخیر، مداخلات خارجی در غرب آسیا صرفا عامل تشدید بحران‌ها بوده‌اند. به صورت خلاصه: ظهور داعش نتیجه حمله آمریکا به عراق در سال 2003 و بیش از یک دهه جنگ داخلی در سوریه نتیجه حمایت غرب از معارضین در سوریه در سال 2011 بود.

وقتی دقیق‌تر به صحنه نگاه کنیم، «تقویت گفتمان مقاومت» نیز نتیجه فشار و اعمال تحریم‌های غیرقانونی و یکجانبه علیه ایران بوده است.

این راهبرد هزینه‌های راهبردی برای قدرت‌های مداخله‌گر داشته است. ایالات متحده آمریکا پس از جنگ‌هایی که در عراق و افغانستان به راه انداخت با کاهش مشروعیت بین‌المللی مواجه شده است؛ رژیم صهیونیستی نیز با وجود برتری نظامی که به مدد حمایت غرب به دست آورده، نه تنها نتوانسته است بر مقاومت فلسطینی‌ها غلبه کند، بلکه عامل تشدید آن بوده است.

چرا این راهبرد محکوم به شکست است؟

همانطور که در نظریه مرشایمر به آن اشاره شد، واکنش جوامع در برابر هر گونه تحمیل خارجی، خیزش مقاومت مردمی است.

علاوه بر این، بررسی نمونه‌هایی مثل افغانستان نشان می‌دهد قدرت‌های مهاجم در دام جنگ‌های طولانی می‌افتند و این به معنای تحمیل هزینه‌های اقتصادی و سیاسی برای آن‌ها خواهد بود.

نقض حقوق بشر و حاکمیت ملی از سوی قدرت‌ها مشروعیت بین‌المللی آن‌ها را تضعیف می‌نماید و این به معنای تحلیل رفتن نظم جهانی خواهد بود که دهه‌های متمادی در خدمت منافع قدرت‌ها بوده است.

بر این اساس، صلح واقعی نه از طریق زور، بلکه از طریق گفت‌وگو، عدالت و احترام به حاکمیت ملی امکان‌پذیر است. تجربه غرب آسیا نشان داده که هرگونه مداخله خارجی با شعار «ثبات‌سازی» تنها بی‌ثباتی را افزایش داده است. بنابراین بهتر است ترامپ به یاد داشته باشد «صلح از طریق توسل به زور» نه تنها پایدار نیست، بلکه به بحران‌های عمیق‌تر منجر می‌شود.

ارجاعات علمی:

• Mearsheimer, J. (2001). The Tragedy of Great Power Politics. W.W. Norton.
• Mann, M. (2005). The Dark Side of Democracy: Explaining Ethnic Cleansing. Cambridge University Press.
• Costs of War Project (2021). The Human and Economic Costs of the Iraq War. Brown University.
• Rashid, A. (2021). The Return of the Taliban: Afghanistan After the Americans Left. Yale University Press.