زهرا اصغری – کارشناس مسائل بین‌الملل

ابتکار یک کمربند یک جاده شامل یک کمربند اقتصادی و یک گذرگاه بین قاره‌ای است که چین را از طریق راه زمینی به جنوب شرقی آسیا، جنوب آسیا، آسیای مرکزی، روسیه و اروپا متصل می‌کند، همچنین یک مسیر دریایی که مناطق ساحلی چین، جنوب شرق و جنوب آسیا، اقیانوس آرام جنوبی، غرب آسیا و شرق آفریقا را تا اروپا متصل می‌کند.

این ابتکار همچنان در حال گسترش است، اما مسیر و ماهیت آن تغییر یافته است. در نیمه نخست سال ۲۰۲۵، میزان سرمایه‌گذاری و قراردادهای جدید چین در قالب این طرح به ۱۲۴ میلیارد دلار رسید که رکوردی تازه محسوب می‌شود و مجموع تعاملات اقتصادی چین در این چارچوب، تاکنون حدود ۱.۳ تریلیون دلار بوده است.

از جمله ویژگی‌های این طرح تمرکز بر پروژه‌های کوچک‌تر و کم‌ریسک‌تر و  رشد سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدید پذیر (حدود ۹.۷ میلیارد دلار) است، هرچند همچنان نفت و گاز با ۴۴ میلیارد دلار سهم اصلی را دارند،اما  افزایش چشمگیر سرمایه‌گذاری در بخش معادن و فلزات (۲۵ میلیارد دلار) قابل توجه است.

هم‌چنین بیشترین جذب سرمایه در این طرح در آفریقا (۳۹ میلیارد دلار) و آسیای مرکزی (۲۵ میلیارد دلار) است، اما آمریکای لاتین سهم ناچیزی حدود 1 درصد در این طرح تاکنون داشته است.

شایان ذکر است که برخی کشورها از جمله ایتالیا (۲۰۲۳) و پاناما (۲۰۲۵) از مشارکت در این طرح خارج شدند. با این حال بیش از ۱۵۰ کشور همچنان عضو طرح هستند.

از منظر فنی و اقتصادی، تمرکز چین بر طرح یک کمربند، یک جاده، تغییر رویکرد به سمت پروژه‌های کوچک‌تر است که هم پاسخی به انتقادات جهانی درباره استفاده این کشور از سیاست «تله بدهی» است و هم باعث می‌شود پروژه‌ها سریع‌تر تکمیل شده و بازدهی بالاتری داشته باشند.

از نظر ژئوپلیتیکی، چین با تمرکز بر آفریقا و آسیای مرکزی تلاش دارد مسیرهای جدید انرژی و مواد خام را تضمین کند و نفوذ خود را در مناطق کمتر وابسته به غرب گسترش دهد. کاهش حضور در آمریکای لاتین نشان‌دهنده سخت‌تر شدن رقابت با آمریکا در حیاط خلوت واشنگتن است. همچنین خروج برخی کشورها از پروژه کمربند و جاده نشان می‌دهد که این پروژه با مقاومت سیاسی و فشارهای غربی روبه‌روست، اما حجم بالای سرمایه‌گذاری از سوی مناطق و کشورهای دیگر حاکی از تداوم قدرت‌نمایی چین در این عرصه است.

در عین حال، این طرح مزایا و منافعی دارد که با همه سختی‌ها ارزش پیگیری از سوی چین را دارد. در گام اول پایداری مالی و کاهش ریسک را رقم می‌زند و اجرای پروژه‌های کوچک‌تر فرصتی برای مدل‌های جدید تأمین مالی مشترک و کنترل بدهی است. در گام دوم، موجب تنوع بخشی در بخش انرژی است؛ چین در حال ایجاد توازن میان امنیت انرژی (نفت و گاز) و روند جهانی انرژی پاک است؛ الگویی که سایر کشورها می‌توانند از آن بهره‌برداری کنند و در نهایت، اجرای این طرح به لحاظ جغرافیایی به جابه‌جایی کانون نفوذ می‌انجامد؛ سرمایه‌گذاری در آفریقا و آسیای مرکزی نه تنها تامین منابع طبیعی را تضمین می‌کند، بلکه به چین عمق راهبردی در برابر غرب می‌دهد.

بعد از بحران اوکراین، بروز جدی اختلافات مرزی و سیاسی میان چین ـ هند و هند ـ پاکستان مانع شکل‌گیری یکپارچگی کامل پروژه یک کمربند، یک جاده خواهد بود.

از همان ابتدا بزرگ‌ترین چالش پیش‌روی این پروژه اقتصادی چین، ناامنی و تنش در نظام بین‌الملل بوده است. شاید مسائل مالی و اجرایی در این پروژه چالش‌برانگیز باشد، اما چالش‌های سیاسی و امنیتی هم‌چنان موضوعاتی هستند که می تواند سرنوشت این پروژه عظیم را تغییر دهد. به‌عنوان‌مثال، اوکراین یک موقعیت کلیدی در این پروژه دارد. در تاریخ 6 ژوئن سال 2020 چین و اوکراین یک توافق‌نامه دولتی را برای گسترش همکاری مشترک در توسعه زیرساخت‌ها امضا کردند. اوکراین یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری چین در اروپا بوده و پکن در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری‌های عظیم اقتصادی را در بندرها و زیرساخت‌های حمل‌ونقل آن انجام داده است، اما بی‌نتیجه ماندن مذاکرات صلح میان روسیه و اوکراین چشم انداز این قراردادها و مسیر پروژه مذکور از اوکراین روشن نیست.

اجلاس اخیر سران شانگهای در چین، یک بار دیگر پروژه یک کمربند، یک جاده را بر سر زبان‌ها انداخت. بدون شک این نشست می‌تواند فضایی برای هم‌افزایی و جلوگیری از رقابت منفی میان اعضای این پروژه باشد و راه‌هایی را برای گشودن مسیرهای جدید و برداشتن موانع ایجاد کند.

این نشست بیش از پیش می‌تواند ابعاد سیاسی، امنیتی و مشروعیت منطقه‌ای این پروژه را تقویت ‌کند. با توجه به حضور سران کشورهای آسیای مرکزی، ایران و روسیه، چین می‌تواند نسبت به تثبیت مسیر آسیای مرکزی، ایران و روسیه به عنوان یکی از شاهراه‌های اصلی این پروژه اقدام کند. علاوه بر این، توافق‌های جدید شانگهای میان کشورهای آسیای مرکزی که بر زیرساخت‌های حمل و نقل، راه‌آهن و جاده‌های ترانزیتی این کشورها متمرکز است و در قلب مسیرهای زمینی جاده ابریشم قرار دارند، می‌تواند مورد توجه ویژه قرار گیرد، چرا که با استمرار جنگ اوکراین و تحولات سیاسی و امنیتی میان اوکراین، آمریکا، اتحادیه اروپا و روسیه چشم انداز روشنی برای اینکه چین بتواند از مسیر اوکراین به اروپا برسد، نشان نمی‌دهد.

در حالی که آمریکا تلاش دارد روابط اقتصادی اعضای شانگهای را محدود کند، اما کشورهای عضو شانگهای تلاش دارند در برابر فشارهای آمریکا یک موضع جمعی ولو حداقلی داشته باشند تا به این شکل از انزوا در برابر آمریکا جلوگیری کنند. جنگ تجاری ترامپ نیز موجب شده تا روسیه، هند و چین برای تقویت روابط اقتصادی منطقه‌ای به یکدیگر نزدیک شوند و پیمان شانگهای یکی از مهم‌ترین موقعیت‌هایی است که می‌تواند به تحکیم این رابطه کمک کند.