مرتضی مکی – پژوهشگر مسائل اروپا

پس از حمله نظامی روسیه به اوکراین در فوریه 2022، اروپایی‌ها رویکرد جدی‌تر و شدیدتری را علیه ایران در پیش گرفته‌اند. تا پیش از جنگ، تاحدودی مهمترین مسئله و موضوع مذاکره ایران و اروپا در خصوص برنامه‌های هسته‌ای ایران بود و در همین رابطه تلاش کردند پس از خروج دونالد ترامپ از برجام همچنان آن را زنده نگه دارند. هر چند که برجام از نظر اقتصادی، منفعتی برای ایران نداشت و همزمان تحریم‌های ثانویه آمریکا نیز باعث شدتا تقریبا همه شرکت‌های اروپایی از ایران خارج شدند و سطح روابط دو طرف به حداقل رسید. اما به هر حال اراده سیاسی اروپا بر این بود که برجام را زنده نگه دارد و در همین چارچوب دیدارهایی میان هیات‌های ایرانی و اروپایی انجام می‌شد. ضمن اینکه تلاش‌هایی نیز در اواخر ریاست‌جمهوری آقای روحانی و هم در دوره مرحوم رئیسی در جهت احیای برجام انجام گرفت. ولی بعد از حمله روسیه به اوکراین که اروپا مدعی شد ایران متحد نظامی روسیه است و این کشور را تهدیدی برای امنیت خود تعریف کرد، نوع روابط یا مناسبات بروکسل با تهران تغییر کرد.

رخدادهای پاییز 1401 و پس از آن، حملات و تحرکاتی که به دنبال طوفان الاقصی صورت گرفت، تاحدودی روابط ایران و اروپا را پیچیده‌تر کرد و تنش بین طرفین را فراتر از سطح برنامه هسته‌ای برد. لذا ایران عملا به یک چالش و مسئله برای اروپایی‌ها تبدیل شد. اروپا تلاش کرد با طرح اتهامات بی‌اساس در خصوص همکاری‌های ایران با روسیه یا نوع سیاست‌های داخلی ایران و موضوع محور مقاومت، ایران را در تنگنای اقتصادی و سیاسی قرار دهد. ضمن آنکه به دنبال تحولاتی که در غزه صورت گرفت، عملا جنبش حماس با فشار سیاسی و نظامی گسترده‌ای مواجه شد. در لبنان، رژیم اسرائیل سید حسن نصرالله را به شهادت رساند و رده‌های سه و چهار جنبش حزب‌الله را نیز مورد هدف قرار داد. در سوریه نیز شاهد سقوط بشار اسد بودیم. تمام این تحولات باعث شد که اروپایی‌ها در کنار آمریکا و رژیم اسرائیل قرار بگیرند و با ادراک غلطی که از ضعف اقتصادی، سیاسی و امنیتی ایران پیدا کرده بودند، عملا مطالبه‌شان از ایران، همان مطالباتی بود که آمریکا و رژیم اسرائیل می‌خواستند. به همین دلیل تحریم‌هایی که اروپایی‌ها در کنار آمریکا علیه ایران اعمال کردند، دیگر به منزله یک فشار سیاسی و اقتصادی در جهت ترغیب ایران به پذیرش خواسته‌های اروپا محدود نیست و فشارها عملا در جهت تغییر رفتار ایران صورت می‌گیرد. مواضعی که تروئیکای اروپا (انگلیس، فرانسه و آلمان) دنبال می‌کنند، بیانگر آن است که تا زمانی که ایران نوعی گفت‌وگو و مذاکره‌ با آمریکا را آغاز نکند و سرنوشت اورانیوم غنی‌شده در فوردو و نطنز مشخص نشود، آنها قصد تغییر رفتار در قبال ایران را ندارند و این امر نشانگر عدم استقلال آنها در قبال سیاست‌های آمریکاست.

در این بین این پرسش مطرح است که آیا ایران می‌تواند از فرصت‌های دیپلماسی حقوقی بویژه در دیوان دادگستری اروپا استفاده کند؟ در پاسخ باید گفت که پیش‌تر نیز ایران در چند پرونده مالی به خصوص موضوعات بانکی طرح دعوی در دیوان دادگستری اروپا کرده بود و در مواردی آرائی که صادر شده بود به نفع ایران بود. اما این آراء آن چنان نبود که بخواهد تاثیر و تحول جدی در نوع مناسبات سیاسی و اقتصادی ایران با اروپا را به همراه داشته باشد. مشکل ایران با اروپا، مشکل سیاسی است و تا زمانی که این مشکل حل نشود، عملا مسائل اقتصادی نیز قابل حل و فصل نیست.

از سوی دیگر، برخلاف گذشته، ایران فرصت‌های جدیدی برای جبران و یا کاهش تاثیر فشارهای اروپا و آمریکا علیه خود دارد. نوع رفتار و سیاستی که چین و روسیه در قبال فعال کردن مکانیزم ماشه اتخاذ و اعلام کردند که بازگشت به این مکانیزم موضوعیت ندارد، می‌تواند تا حدودی فضای جدیدی را برای تهران ایجاد کند تا بتواند در این فضا همچنان به مبادلات تجاری و اقتصادی خود با این دو کشور و حتی تا حدودی هند ادامه دهد. ولی به نظر نمی‌رسد که این شرایط بتواند گشایش‌های اقتصادی لازم را برای ایران ایجاد کند. واقعیت این است که موضوع تحریم‌های آمریکا و اروپا علیه ایران، متاسفانه اکنون مشروعیت بین‌المللی پیدا کرده و آمریکا به آسانی کشتی‌های ایران را در آب‌های محلی توقیف  و اموالش را مصادره می‌کند. در این بین باترامپ که به هیچ قاعده سیاسی و حقوقی پایبند نیست، نمی‌توان با ابزارهای حقوقی و سیاسی رفتار کرد و باعث تغییر رفتار دولت آمریکا در خصوص سیاست‌های ایران‌ستیزانه‌اش شد. همچنین به نظر نمی‌رسد گشایش‌هایی که چین و روسیه ایجاد می‌کنند، در حدی باشد که بخواهد شرایط باثبات اقتصادی در ایران ایجاد کند. لذا باید به دنبال ابتکار عمل‌هایی در سطح منطقه و جهان بود تا هم از شدت سیاست‌های ایران‌ستیزانه آمریکا کاسته شود و هم بتوان فضایی را برای گفتگوی احترام‌آمیز و سازنده جهت خنثی کردن تحریم‌ها فراهم نمود.