مهدی سیف تبریزی – کارشناس مسائل اوراسیا

در دهه‌ای که جهان شاهد تغییرات بنیادین در الگوهای ژئواکونومیک است، اوراسیا به‌عنوان مرکز ثقل جدید تجارت، انرژی و نوآوری‌های مالی ظاهر شده است. ابتکار کمربند و جاده چین (BRI) و کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال – جنوب (INSTC) دو پروژه محوری هستند که نه‌تنها مسیرهای تجاری را بازتعریف می‌کنند، بلکه نمادی از ظهور یک نظم اقتصادی چندقطبی به شمار می‌روند. در این میان، روابط تهران – مسکو به‌عنوان یکی از ستون‌های اصلی این تحولات، نقشی راهبردی را ایفا می‌کند و با مشارکت هند، مثلثی قدرتمند برای همکاری‌های پایدار منطقه‌ای تشکیل داده است.

هم‌افزایی به‌جای رقابت

کریدور شمال – جنوب و کمربند و جاده چین، اغلب به‌عنوان دو مسیر رقیب دیده می‌شوند، اما واقعیت‌های اخیر نشان‌دهنده ظرفیت بالای هم‌افزایی این دو مسیر تجاری جهانی است. کریدور شمال – جنوب، با طول تقریبی ۷۲۰۰ کیلومتر، مسیری چندوجهی شامل دریا، راه‌آهن و جاده را از بمبئی هند تا سن‌پترزبورگ روسیه پوشش می‌دهد و از ایران به‌عنوان مهم‌ترین پل ارتباطی مسیر شمال و جنوب جهان عبور می‌کند. این کریدور، زمان حمل‌ونقل را تا ۴۰ درصد و هزینه‌ها را تا ۳۰ درصد نسبت به مسیرهای دریایی سنتی مانند کانال سوئز کاهش می‌دهد که این موضوع، در شرایط اختلال‌های ژئوپلیتیکی سال‌های اخیر، اهمیت مضاعفی پیدا کرده است.

پیشرفت‌های اخیر کریدور شمال – جنوب در حوزه‌های مختلف چشمگیر بوده است. در دسامبر ۲۰۲۵، ایران و روسیه توافق کردند این کریدور راهبردی را تسریع کنند که این توافق، تکمیل زیرساخت‌های کلیدی مانند راه‌آهن رشت – آستارا را در برمی‌گیرد. قرارداد اجرایی ساخت ۱۶۲ کیلومتر خط راه‌آهن در ژوئیه ۲۰۲۳ امضاء شد و تا پایان ۲۰۲۵، پاکستان نیز به طور رسمی به کریدور شمال – جنوب خواهد پیوست و نخستین قطار باری از کراچی به زاهدان حرکت کرد. بااین‌حال، چالش‌هایی مانند موانع زیرساختی در آسیای مرکزی همچنان وجود دارد که با تلاش‌های مشترک در حال رفع‌شدن است. این کریدور نه‌تنها تجارت را تسهیل می‌کند، بلکه با اتصال اقتصادهای نوظهور، فرصت‌های شغلی پایدار برای کشورهای منطقه ایجاد کرده و رفاه جوامع محلی را افزایش می‌دهد.

در مقابل، ابتکار کمربند و جاده چین با سرمایه‌گذاری‌های عظیم، بیش از ۱۵۰ کشور را به یکدیگر متصل کرده است و در نیمه نخست سال ۲۰۲۵، رکورد ۶۶.۲ میلیارد دلار قرارداد ساختمانی و ۵۷.۱ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری را ثبت کرده است. این ابتکار که در سال ۲۰۲۴ با رشد ۲۷ درصدی به رقم ۱۲۲ میلیارد دلار رسید، بر محور شرقی – غربی جهان تمرکز دارد و پروژه‌هایی مانند راه‌آهن چین – قرقیزستان – ازبکستان (CKU) را پیش می‌برد. هم‌پوشانی کریدور شمال – جنوب و ابتکار کمربند و جاده در مناطقی مانند آسیای مرکزی، فرصت‌های ترکیبی گسترده‌ای در حوزه‌های مختلف ایجاد می‌کند؛ برای نمونه، بندر چابهار ایران در چارچوب کریدور شمال – جنوب می‌تواند با بندر گوادر پاکستان در ابتکار کمربند و جاده پیوند بخورد و شبکه‌ای کارآمد برای تجارت اوراسیا شکل دهد.

یکی از نکات برجسته این هم‌افزایی، روابط تهران – مسکو است که می‌تواند به‌عنوان الگویی از همکاری مبتنی بر منافع مشترک تلقی شود. سرمایه‌گذاری مشترک در کریدور شمال – جنوب نه‌تنها وابستگی به مسیرهای دریایی پرریسک را کاهش می‌دهد، بلکه با تمرکز بر منافع متقابل، الگوی توسعه‌ای فراگیر را ترویج می‌کند. تکمیل کریدور شمال – جنوب تا سال‌های ۲۰۲۶ یا ۲۰۲۷ می‌تواند حجم تجارت را به بیش از ۳۰ میلیون تن در سال برساند و ایران را به‌عنوان پل کلیدی میان جنوب و شمال تثبیت کند.

مثلثی قدرتمند با تمرکز بر حجم مبادلات

همکاری‌های انرژی و زیرساختی میان ایران، روسیه و هند، علی‌رغم تحریم‌های غرب، به سطحی بی‌سابقه از نظر حجم مبادلات رسیده است. روابط تهران – مسکو با امضای توافق‌نامه جامع مشارکت راهبردی در ژانویه ۲۰۲۵ و اجرایی‌شدن آن در مهرماه، چارچوبی برای همکاری‌های بلندمدت فراهم کرده است. تجارت دوجانبه ایران و روسیه در سال‌های ۲۰۲۴-۲۰۲۵ به حدود ۵ میلیارد دلار رسیده است و آمارهای دقیق‌تر نشان می‌دهد صادرات غیرنفتی ایران به روسیه تا پایان همان سال به ۲.۱ میلیارد دلار افزایش‌یافته است. این ارقام در ماه‌های بهار و تابستان رشد ۳۵ درصدی را تجربه کرده‌اند. حجم تجارت غیر هیدروکربنی در شش‌ماهه نخست سال ۲۰۲۵ به ۸۷.۲ میلیون تن رسیده است که تبادل گاز، نفت، توربین‌ها و دیگر اقلام را شامل می‌شود. این رشد، نتیجه اجرای توافق تجارت آزاد با اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) بوده است که کاهش هزینه‌های لجستیکی و افزایش دسترسی به بازارها را به همراه داشته است.

هند نیز در این مثلث نقشی محوری را ایفا می‌کند. تجارت روسیه و هند در سال مالی ۲۰۲۴-۲۰۲۵ به رکورد ۶۸.۷ میلیارد دلار رسیده است که هفت‌برابر پنج سال قبل محسوب می‌شود و دستیابی به هدف ۱۰۰ میلیارد دلار تا سال ۲۰۳۰ را که در دیدار پوتین و مودی در دهلی‌نو بر آن تأکید شد، واقع‌بینانه می‌سازد. واردات نفت هند از روسیه، باوجود تعرفه‌ها و تحریم‌های آمریکا، صرفه‌جویی ۷ میلیارد دلاری را برای دهلی به همراه داشته و حجم ماهانه واردات نفت را در ژوئن ۲۰۲۵ به ۴.۷ میلیارد دلار رسانده است.

تجارت دوجانبه ایران و هند نیز روندی روبه‌رشد را طی کرده است. صادرات غیرنفتی ایران به هند تا اواسط سال ۲۰۲۵ به ۱.۸ میلیارد دلار رسیده است و هند در سال مالی ۲۰۲۴-۲۰۲۵ مازاد تجاری ۷۶۰ میلیون دلاری ثبت کرده است. کل تجارت دوجانبه تهران و دهلی تا اواخر سال ۲۰۲۵ به حدود ۲ میلیارد دلار رسید که تمرکز آن بر کالاهایی مانند محصولات کشاورزی و فناوری بوده است.

زیرساخت‌های کریدور شمال – جنوب، با وام ۱.۶ میلیارد دلاری روسیه و سرمایه‌گذاری هند در بندر چابهار، ظرفیت افزایش حجم تجارت تا ۳۰ میلیون تن را ایجاد کرده است. برای همکاری سه‌جانبه تهران – مسکو – دهلی می‌توان ابعاد انسانی را نیز در نظر گرفت که کاهش نوسانات قیمتی، ایجاد اشتغال و حفاظت از جوامع در برابر بحران‌های جهانی را شامل می‌شود. تحریم‌های غرب به نوآوری‌هایی مانند تهاتر و استفاده از ارزهای ملی منجر شده است و این مثلث را به الگویی برای مشارکت عادلانه تبدیل کرده است.

دیجیتالی‌شدن تجارت

دیجیتالی‌شدن تجارت منطقه‌ای، با تمرکز بر سامانه‌های جایگزین سوئیفت، قدرت را به جوامع بازمی‌گرداند و ساختارهایی مستقل و کارآمد ایجاد می‌کند. ایران پس از خروج از سوئیفت در سال ۲۰۱۸، به سامانه انتقال پیام مالی روسیه (SPFS) و سامانه پرداخت بین‌بانکی چین (CIPS) پیوسته است که این اقدام، تراکنش‌های فرامرزی را برای بیش از ۷۰۰ بانک تسهیل کرده است. در سامانه پرداخت بین‌بانکی چین، سالانه بیش از ۱۲ تریلیون دلار پردازش انجام می‌شود و مزایایی مانند امنیت بالاتر، سرعت بیشتر و کاهش هزینه‌ها را فراهم می‌کند، هرچند از نظر رقابتی هنوز کوچک‌تر از سوئیفت محسوب می‌شود.

روسیه، هند و ایران در چارچوب بریکس به سمت راه‌اندازی سامانه پرداخت بریکس (BRICS Pay) حرکت کرده‌اند؛ سامانه‌ای غیرمتمرکز مبتنی بر بلاک‌چین که وابستگی به دلار و سوئیفت را کاهش می‌دهد. ایران به‌عنوان عضو جدید بریکس از سال ۲۰۲۴، و روسیه و هند به‌عنوان اعضای بنیان‌گذار، در اجلاس ۲۰۲۵ بر ایجاد این سامانه تأکید کرده‌اند. مزایای سامانه پرداخت بریکس شامل تسهیل تراکنش‌ها، کاهش ریسک تحریم‌ها، گسترش تجارت با ارزهای محلی و تقویت روند دلارزدایی در تسویه پرداخت‌ها است که می‌تواند هزینه‌ها را تا ۳۰ درصد کاهش دهد. اجرایی‌شدن معاهده تجاری تهران – مسکو در مهرماه، تسویه روبل – ریال را دوبرابر کرده است و تجارت دوجانبه را تقویت کرده است. هند نیز با تمرکز بر روپیه از این سامانه برای واردات انرژی بهره می‌برد.

این تحولات، تحریم‌ها را به فرصتی برای نوآوری تبدیل کرده است و تجارت میان این سه کشور را گسترش داده است. با توسعه فین‌تک در مناطق آزاد، ایران ظرفیت تبدیل‌شدن به پل دیجیتال آسیای مرکزی را دارد و ثبات اقتصادی و دسترسی برابر برای کسب‌وکارهای کوچک را فراهم می‌کند.

نتیجه‌گیری

جغرافیای اقتصادی جدید اوراسیا، تصویری روشن از هم‌افزایی، تاب‌آوری و نوآوری ارائه می‌دهد. کریدور شمال – جنوب و ابتکار کمربند و جاده، با جزئیات فنی و پیشرفت‌های اخیر، مسیرهای تازه‌ای برای تجارت منطقه‌ای و جهانی گشوده‌اند. حجم مبادلات میان ایران، روسیه و محور مسکو – دهلی، بیانگر ظرفیت عظیم این همگرایی در اوراسیاست. سامانه‌های جایگزین مانند سامانه انتقال پیام مالی روسیه، سامانه پرداخت بین‌بانکی چین و سامانه پرداخت بریکس نیز با کاهش هزینه‌ها و وابستگی‌ها، آینده‌ای مستقل‌تر برای اقتصادهای منطقه ترسیم کرده‌اند.