سامان سعیدی – کارشناس مسائل منطقه

طرح صلح ترامپ؛ آتش‌بس یا قیمومیت استعماری؟

دونالد ترامپ اواخر ژوئیه ۲۰۲۶ از آنچه «توافقی تاریخی» برای «خلع سلاح کامل» حماس و تمامی گروه‌های مسلح در غزه می‌خواند، خبر داد. بر اساس جزئیات منتشرشده از آن طرح، قرار شده حماس تسلیحات خود را به کمیته ملی فلسطینی تحت نظارت بین‌المللی تحویل دهد. سپس یک نیروی تثبیت‌کننده بین‌المللی متشکل از پنج هزار سرباز به فرماندهی یک ژنرال آمریکایی، میان فلسطینی‌ها و واحدهای در حال عقب‌نشینی صهیونیستی حائل خواهد شد. اداره مدنی غزه نیز به کمیته ملی اداره غزه سپرده می‌شود؛ نهادی تکنوکرات که بدون حضور حماس و هرگونه خاستگاه انتخاباتی طراحی شده است.

بااین‌حال، دو واقعیت اساسی در این اعلامیه نادیده گرفته شده بود. نخست اینکه رژیم صهیونیستی این نقشه راه را نپذیرفت. دوم اینکه گروه‌های فلسطینی تأکید دارند تا زمانی که عقب‌نشینی بی‌قیدوشرط نظامی رژیم صهیونیستی تضمین نشود، سلاحی را زمین نخواهند گذاشت.

تحلیلگران فارین پالیسی این فوکوس که زیرمجموعه اندیشکده آمریکایی «مطالعات سیاست» است، این طرح را نه «نقشه راه صلح» که «طرح قیمومیت استعماری» می‌دانند که در آن فلسطینی‌ها حق تعیین سرنوشت خود را از دست می‌دهند. برخلاف چارچوب‌های اعلامی در توافقات اسلو و کمپ دیوید که هرچند ناقص، اما حداقل در ظاهر دولت‌سازی را به‌عنوان هدف نهایی ترسیم می‌کردند، طرح ۲۰۲۶ درباره حاکمیت فلسطین کاملاً سکوت اختیار کرده است.

بر اساس گزارش مرکز صهیونیستی مطالعات استراتژیک بگین سادات، آتش‌بس اکتبر ۲۰۲۵ بر اساس طرح 20 ‌ماده‌ای ترامپ و قطعنامه ۲۸۰۳ شورای امنیت، هرچند وضعیت نسبتاً باثباتی در مناطق تحت کنترل رژیم صهیونیستی ایجاد کرده، اما در اجرای مراحل بعدی با رکود دیپلماتیک عمیقی مواجه است. حماس به علت نقض عهد صهیونیست‌ها از خلع سلاح امتناع می‌ورزد و رژیم صهیونیستی نیز حاضر به عقب‌نشینی به خط امنیتی جدید نیست.

از پیروزی شناختی حماس تا تخریب فزاینده وجهه بین المللی رژیم صهیونیستی

موضع‌گیری حماس در قبال صلح، تصویری دوگانه ارائه می‌دهد. از یک سو، این جنبش با انتشار دو کتابچه در ژانویه ۲۰۲۴ و دسامبر ۲۰۲۵، بر «پیروزی شناختی» خود تأکید کرده است. حماس دستاوردهایی همچون تخریب فزاینده وجهه بین‌المللی رژیم صهیونیستی، تشدید تحریم‌ها، تغییر افکار عمومی آمریکا و تشدید یا گسترش اقدامات حقوقی بین‌المللی علیه مقامات صهیونیستی را برجسته می‌سازد.

ازسوی‌دیگر، انتخابات فلسطین در سال ۲۰۲۶ در چارچوبی برگزار می‌شود که به طور عمدی حماس و جهاد اسلامی را از فرایند دموکراتیک حذف کرده است. این انتخابات به‌عنوان سازوکاری برای ایجاد منبع جدیدی از مشروعیت سیاسی طراحی شده که دیگر بر پایه پیروزی حماس در انتخابات ۲۰۰۶ استوار نیست.

گزارش اندیشکده انگلیسی چتم هاوس در اوت ۲۰۲۶ استدلالی متفاوت ارائه می‌دهد. به اعتقاد این اندیشکده، توافق حماس برای خلع سلاح، در واقع تلاشی برای افشای «بلوف» رژیم صهیونیستی است. حماس با پذیرش خلع سلاح، رژیم صهیونیستی را در موقعیتی دشوار قرار می‌دهد که یا باید با تشکیل دولت فلسطینی موافقت کند یا عدم تمایل واقعی خود به صلح را آشکار سازد. این گزارش نشان می‌دهد که پویایی مذاکرات بسیار پیچیده‌تر از روایت‌های ساده‌انگارانه درباره «تسلیم» یا «پایداری» حماس است.

موانع ساختاری؛ از نفوذ قطر تا بحران‌های منطقه‌ای

موانع تحقق صلح در غزه تنها به اختلافات مستقیم میان حماس و رژیم صهیونیستی محدود نمی‌شود. بلکه شبکه گسترده‌ای از بازیگران منطقه‌ای با منافع متفاوت، هرگونه راه‌حل پایدار را پیچیده‌تر می‌سازند. یاکوف آمی‌درور، ژنرال بازنشسته صهیونیستی که از چهره‌های نزدیک به جریان امنیتی رژیم صهیونیستی محسوب می‌شود، قطر را کشوری «منفی» و «تلاش‌گر برای نابودی رژیم صهیونیستی» توصیف کرده است. او بر نقش الجزیره و سرمایه‌گذاری‌های کلان قطر در جهان برای تأثیرگذاری بر حامیان علیه رژیم صهیونیستی تأکید دارد. این اظهارات نشان می‌دهد که برخی جریان‌های امنیتی رژیم صهیونیستی، حضور قطر در روند به اصطلاح صلح را نه راه‌حل، بلکه بخشی از مشکل تلقی می‌کنند.

تحولات لبنان نیز بر معادلات غزه سایه افکنده است. بر اساس گزارش اندیشکده آمریکایی استیمسون، ادامه مداخلات رژیم صهیونیستی در جنوب لبنان، جایگاه حزب‌الله را در این کشور تقویت می‌کند. سوریه نیز با وجود تلاش برای دوری از میدان جنگ، تحت‌تأثیر پیامدهای اقتصادی و امنیتی بحران منطقه قرار گرفته است.

پیامدهای استمرار جنگ

ادامه وضعیت فعلی در غزه، پیامدهای متفاوتی برای بازیگران منطقه‌ای خواهد داشت. برای رژیم صهیونیستی، تداوم بن‌بست به معنای افزایش هزینه‌های نظامی و تداوم فشارهای بین‌المللی است. روابط رژیم صهیونیستی با مصر و اردن نیز به دلیل استفاده از منابع آب و انرژی به‌عنوان اهرم فشار، دچار تنش فزاینده‌ای شده است.

بنابراین، چشم‌انداز صلح در غزه همچنان با موانع جدی روبروست. طرح ترامپ علی‌رغم ادعای توافق، به دلیل نادیده‌گرفتن خواست فلسطینی‌ها و عدم‌پذیرش از سوی رژیم صهیونیستی، در عمل به یک سند یک‌طرفه تبدیل شده است. اختلاف‌نظر بنیادین بر سر خلع سلاح، جایگاه سیاسی حماس، و نقش‌آفرینی بازیگران منطقه‌ای با منافع متضاد، دستیابی به هرگونه راه‌حل پایدار را به تعویق می‌اندازد.