بردیا ابراهیمی- کارشناس مسائل فناوری

رژیم‌های کنترل صادرات؛ از راهبرد تا منفعت‌طلبی متناقض

ایالات متحده آمریکا از سال ۲۰۲۲ میلادی با اتخاذ محدودیت‌های صادراتی هدفمند، تلاش کرده است پیشرفت فناورانه چین را در حوزه نیمه‌هادی‌های پیشرفته و هوش مصنوعی محدود کند. بااین‌حال، رویکرد دولت دوم ترامپ در قبال این مسئله با تناقض‌های جدی همراه بوده است. در اوت ۲۰۲۵، دولت ترامپ با شرکت‌های انویدیا و ای‌ام‌دی به توافقی دست‌یافت که بر اساس آن، این دو شرکت می‌توانستند فروش تراشه‌های پیشرفته هوش مصنوعی به چین را از سر بگیرند، مشروط بر اینکه 15 درصد از درآمد حاصل به خزانه آمریکا تعلق گیرد. این توافق که بعداً با افزایش سهم به 25 درصد برای تراشه‌های پیشرفته‌تر تکمیل شد، نشان‌دهنده اولویت‌دهی به منافع مالی کوتاه‌مدت بر یک راهبرد منسجم فناورانه بوده است.

در ژانویه ۲۰۲۶، اداره صنعت و امنیت وزارت بازرگانی آمریکا سیاست خود را از «فرض بر رد» درخواست‌های صادرات تراشه‌های پیشرفته به چین، به فرایند «بررسی موردی» تغییر داد. این تغییر که با اعمال تعرفه 25 ‌درصدی بر برخی تراشه‌های پیشرفته تحت ماده ۲۳۲ همراه شد، عملاً به معنای فروش دسترسی به فناوری پیشرفته در ازای دریافت سهمی از درآمد بوده است.

بر اساس این تحولات، تحلیلگران معتقدند که آمریکا فاقد یک راهبرد منسجم در رقابت فناورانه با چین است و رویکرد معامله‌محور دولت، سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه و تاب‌آوری زنجیره تأمین را با اختلال مواجه کرده است.

اندیشکده آتلانتیک در گزارشی اذعان کرده است که کنترل‌های صادراتی بر تراشه‌های پیشرفته، اگرچه «آهنگ» پیشرفت هوش مصنوعی چین را کند کرده، اما نتوانسته است آن را متوقف سازد. شرکت‌های چینی مانند دیپ‌سیک، علی‌بابا و مون‌شات نشان داده‌اند که می‌توانند در فضای محدودیت‌ها به نوآوری ادامه دهند.

همچنین، مدیرعامل آرم هلدینگ اذعان کرده است که محدودکردن صادرات پردازنده‌های مرکزی مبتنی بر هوش مصنوعی به چین «تقریباً غیرممکن» است، چراکه این تراشه‌ها کاربرد گسترده‌ای دارند و تشخیص هدف نهایی آن‌ها دشوار است. این وضعیت نشان می‌دهد که ابزارهای فشار واشنگتن، با وجود هزینه‌های هنگفت برای صنعت تراشه آمریکا و کاهش توان رقابت‌پذیری شرکت‌های کوچک‌تر، نتوانسته‌اند به هدف راهبردی خود، یعنی توقف کامل پیشرفت فناورانه چین، دست یابند.

از خودکفایی چین در تراشه تا تسلط بر رباتیک

پکن در پاسخ به محدودیت‌های آمریکا، استراتژی «خودکفایی فناورانه» را با جدیت بیشتری پیگیری کرده است. برنامه‌های پنج‌ساله چین، هوش مصنوعی را نه به‌عنوان یک صنعت مستقل، بلکه به‌عنوان «قابلیتی که باید با تولید عمیقاً یکپارچه شود» تعریف کرده‌اند. در حوزه نیمه‌هادی‌ها، اولویت از «جایگزینی جامع» به «قابلیت استقرارپذیر» تغییر یافته است. یکی از جدیدترین ابتکارات در این زمینه، برنامه «AI for Chip» منطقه توسعه اقتصادی – فناوری پکن (ای‌تاون) است که هدف آن استفاده از هوش مصنوعی در سراسر زنجیره ارزش نیمه‌هادی‌ها است تا فرایند طراحی و تولید تراشه را تسریع کند. این برنامه نشان می‌دهد که چین در تلاش است با بهره‌گیری از هوش مصنوعی، بخشی از شکاف فناورانه خود با غرب را جبران کند.

در حوزه رباتیک، چین پیشرفت‌های چشمگیری داشته است. بر اساس گزارش کنفرانس جهانی رباتیک ۲۰۲۶، چین در نیمه اول سال ۲۰۲۶ بیش از ۴۰ هزار ربات انسان‌نما تولید کرده که 97 درصد از کل محموله‌های جهانی را تشکیل داده است. مؤسسه الکترونیک چین پیش‌بینی کرده است که ارزش بازار این صنعت تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۱۲۸ میلیارد دلار برسد. این دستاوردها نشان می‌دهند که چین، با وجود محدودیت‌های دسترسی به تراشه‌های پیشرفته، مسیر جایگزینی برای حفظ رشد فناورانه خود یافته است. درعین‌حال، پکن با استفاده از مدل‌های منبع‌باز هوش مصنوعی، نفوذ فناورانه خود را در سطح جهانی گسترش داده است. گزارش اندیشکده آتلانتیک اذعان کرده است که مدل‌های چینی به طور گسترده در سراسر جهان، از جمله توسط شرکت‌های آمریکایی، مورداستفاده قرار می‌گیرند و این امر وابستگی به «اکوسیستم‌های فنی با منشأ چینی» را ایجاد کرده است.

پیامدهای رقابت پکن – واشنگتن برای کشورهای منطقه

رقابت فناورانه آمریکا و چین، کشورهای منطقه از جمله ایران را در موقعیتی دشوار قرار داده است. از یک سو، واشنگتن با اعمال تحریم‌های ثانویه علیه نهادهای چینی که با ایران همکاری دارند، فشار بر تهران را از طریق محدودکردن دسترسی به فناوری‌های خارجی افزایش داده است. ازسوی‌دیگر، شرکت‌های چینی که در جست‌وجوی بازارهای جایگزین برای محصولات خود هستند، می‌توانند به شرکای مهمی برای ایران در حوزه فناوری تبدیل شوند. تحلیلگران معتقدند که تشدید رقابت فناورانه می‌تواند به «توازن سرد در فناوری» منجر شود که برای ایران، امکان حفظ تعامل فناورانه بدون تشدید بحران‌ها را فراهم می‌آورد.

جنگ فناورانه در حال شکل‌گیری، نه یک رویارویی ساده، بلکه بازتعریف بنیادین نظم اقتصادی جهانی است. گزارش اندیشکده آتلانتیک با صراحت از «زنجیره تأمین هوش مصنوعی» به‌عنوان «جبهه جدید رقابت ژئوپلیتیکی» یاد کرده و هدف را «حفظ کنترل یک‌قطبی در جهانی چندقطبی» توصیف می‌کند. این رویکرد که بر «حاکمیت زنجیره تأمین و تولید» تأکید دارد، نشان می‌دهد که رقابت بر سر تراشه و هوش مصنوعی، فراتر از یک مناقشه فنی، به عرصه‌ای برای تعیین نقش قدرت‌های بزرگ در نظم آینده تبدیل شده است. در این میان، کشورهایی که بتوانند استقلال فناورانه نسبی خود را حفظ کنند و هم‌زمان از شکاف‌های موجود در رقابت دو قدرت بهره گیرند، شانس بیشتری برای بقا در این نظم نوین خواهند داشت.