نظم چندقطبی و تلاش آمریکا برای حفظ سلطه

نوذر شفیعی در گفتگو با سایت شورای راهبردی روابط خارجی اظهار داشت: «جهان چندقطبی در حال ظهور، نتیجه تلاش کشورهای مختلف برای کسب قدرت در برابر اقدامات ایالات متحده برای حفظ سلطه است و در این بین، اقداماتی نظیر تحریم و فشارهای اقتصادی و حتی نظامی آمریکا علیه کشورهایی مانند ایران، بخشی از راهبرد این کشور برای تثبیت سلطه جهانی‌اش است. با این حال، تلاش‌های صورت گرفته با مقاومت سایر بازیگران مواجه شده است. کشورهایی مانند چین، که به دنبال کسب قدرت می‌باشند و نهادهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای مانند بریکس و شانگهای، که در حال ایجاد اصطکاک با آمریکا هستند، به تعارض دامن زده است و این تعارض، فرصتی برای ایران فراهم می‌کند تا با بهره‌گیری از شکاف‌های موجود در نظام بین‌الملل، جایگاه خود را تقویت کند.»

این تحلیلگر ارشد مسائل بین‌الملل تأکید می‌کند که « مجموعه‌ای مانند بریکس به دنبال حذف نظم بین‌المللی لیبرال نیست، بلکه درصدد اصلاح آن است و این اصلاح شامل بازنگری در سازوکارهای تصمیم‌گیری در نهادهایی مانند بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول است که به نفع آمریکا عمل می‌کنند.»

به گفته او، «بریکس با ابتکاراتی مانند ایجاد بانک سرمایه‌گذاری جدید و ترویج مبادلات مالی با ارزهای ملی، تلاش می‌کند تا سلطه دلار را کاهش دهد و نظمی عادلانه‌تر ایجاد کند. در این چارچوب، ایران می‌تواند با مشارکت فعال در این نهادها، از فرصت‌های اقتصادی و سیاسی ناشی از این تحولات بهره‌مند شود.»

عضویت ایران در پیمان‌هایی مانند بریکس و سازمان همکاری شانگهای، گام مهمی در راستای تقویت جایگاه بین‌المللی آن است. با این وجود شفیعی خاطرنشان می کند که «این عضویت‌ها، شرط لازم برای بهره‌مندی از مزایای نهادهای چندجانبه را فراهم می‌کنند، اما شرط کافی نیستند. به عنوان مثال، ایران یکی از بنیان‌گذاران سازمان اکو بوده و در بریکس و شانگهای نیز عضویت دارد، اما محدودیت‌هایی مانند تحریم‌های بین‌المللی و مشکلات مربوط به گروه ویژه اقدام مالی (FATF) مانع از بهره‌برداری کامل از این عضویت‌ها شده‌اند.»

از منظر این استاد دانشگاه، «کشورهای دیگری همچون عربستان سعودی به دلیل نبود محدودیت‌های مشابه، می‌توانند از مزایای بریکس بهره‌مند شوند، در حالی که ایران به دلیل چالش‌های ساختاری در نظام مالی و تجاری بین‌المللی، از این فرصت‌ها محروم مانده است».

وی تصریح می‌کند: «بسیاری از اعضای بریکس همچنان منافع ملی خود را بر منافع جمعی این نهاد ترجیح می‌دهند، که این امر می‌تواند برای ایران چالش‌ساز باشد.»

در همین راستا شفیعی پیشنهاد می‌کند که «ایران برای بهره‌برداری مؤثر از بریکس باید موانع داخلی و خارجی خود را برطرف کند که می‌تواند شامل اصلاح سیاست‌های اقتصادی برای همسویی با استانداردهای بین‌المللی، تقویت دیپلماسی اقتصادی و ایجاد سازوکارهایی برای کاهش وابستگی به نظام مالی تحت سلطه غرب شود.»

البته تحلیلگر ارشد مسائل بین‌الملل هشدار می‌دهد که «بریکس هنوز در مراحل اولیه توسعه خود قرار دارد و نباید انتظار تأثیرات فوری و گسترده از آن داشت. حرکت در این مسیر، گامی در جهت درست است، اما نیازمند صبر و برنامه‌ریزی راهبردی است.»

نقش ایران در شکل‌دهی نظم عادلانه جهانی

این استاد دانشگاه در ادامه اظهار داشت: «ایران با دارا بودن موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز، منابع انرژی غنی و جمعیتی تحصیل‌کرده، ظرفیت قابل توجهی برای ایفای نقش در نظم جدید جهانی دارد. لذا تهران می‌تواند از رقابت میان قدرت‌های بزرگ مانند چین و آمریکا یا تنش‌های میان روسیه و اروپا به نفع خود استفاده کند، اما این امر نیازمند بازنگری اساسی در برخی سیاست‌ها و رویکردهاست.»

شفیعی ذیل نگاه آسیب شناسانه، یادآور می شود که، «تجربه‌هایی مانند جنگ ۱۲ روزه تحمیلی نشان داد که بسیاری از کشورها تمایلی به حمایت عملی از ایران در برابر تجاوزات رژیم صهیونیستی ندارند. این وضعیت، لزوم تنوع‌بخشی به سیاست خارجی ایران را برجسته می‌کند». از این رو وی تأکید می‌کند: «ایران باید به سوی روابط پایدار و چندجانبه با همه کشورها در همه قاره‌ها حرکت کند.»

او همچنین به اهمیت اصلاحات داخلی اشاره می‌کند و می گوید: «ایران برای تبدیل شدن به یک قدرت منطقی و متعادل در عرصه بین‌الملل، نیازمند تقویت زیرساخت‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی خود است. این امر شامل بهبود تصمیم‌گیری‌های کلان، تقویت شفافیت و اتخاذ سیاست خارجی منسجم و منافع‌محور است. بدون این اصلاحات، حتی عضویت در نهادهایی مانند بریکس و شانگهای نمی‌تواند به طور کامل به تقویت جایگاه ایران منجر شود.»

بهره‌برداری از رقابت قدرت‌های بزرگ

شفیعی تاکید دارد که «رقابت میان قدرت‌های بزرگ، فرصتی راهبردی برای ایران فراهم می‌کند تا با استفاده از اهرم‌های دیپلماتیک، اقتصادی و ژئوپلیتیکی خود، نفوذش را افزایش دهد. لذا ایران باید از ظرفیت‌هایی مانند موقعیت جغرافیایی راهبردی و منابع انرژی برای چانه‌زنی در معادلات جهانی استفاده کند. برای مثال، تهران می‌تواند با تقویت روابط اقتصادی با چین و روسیه، به عنوان شرکای کلیدی در بریکس، نقش فعال‌تری در پروژه‌هایی مانند کمربند و جاده ایفا کند.»

علیرغم نکته مذکور، این استاد دانشگاه متذکر می شود که «ایران باید از تجربه‌های گذشته درس بگیرد و از فرصت‌های ناشی از رقابت‌های جهانی برای ایجاد ائتلاف‌های جدید و تنوع‌بخشی به شرکای خود استفاده کند.»

این تحلیلگر در جمع‌بندی گفت: «جهان چندقطبی، با همه پیچیدگی‌هایش، فرصتی برای ایران است تا با استفاده از ظرفیت‌های راهبردی خود، نقشی فعال‌تر در شکل‌دهی به نظمی عادلانه‌تر ایفا کند. این مسیر، نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت، دیپلماسی هوشمندانه، و اجرای اصلاحات ساختاری است تا بتوان جایگاه شایسته خود را در نظم نوین جهانی تثبیت کرد.»