برسام محمدی – کارشناس مسائل منطقه

محمد بن‌سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، در ۱۸ نوامبر طی سفری رسمی از کاخ سفید دیدن نمود. محافل سیاسی و رسانه‌ای سعودی و جریان‌های منطقه‌ای همسو با ریاض، این سفر را یک دستاورد بزرگ برای سیاست خارجی عربستان و نشانه‌ای از عمق روابط راهبردی ریاض – واشنگتن توصیف کرده‌اند.

این سفر، نخستین سفر بن‌سلمان به آمریکا پس از سال ۲۰۱۸ است و نسبت به سفرهای پیشین تفاوتی بنیادین دارد. این بار هدف اصلی فراتر از تشریفات دیپلماتیک، تثبیت روندی است که تحت عنوان مشارکت راهبردی در روابط دو کشور آغاز شده است.

در سال ۲۰۱۸ سفر ولیعهد عربستان به آمریکا حدود سه هفته به طول انجامید و ماهیتی اقناعی و ارتباطی داشت. بن‌سلمان تلاش می‌کرد دکترین سیاست داخلی و خارجی خود را برای نهادها و نخبگان مؤثر آمریکایی از حوزه‌های سیاسی و اقتصادی تا فرهنگی و رسانه‌ای توضیح دهد. اما امروز وضعیت متفاوت است؛ عربستان در سال‌های اخیر شاهد تغییرات گسترده‌ای در عرصه‌های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بوده است و دیگر نیازی نمی‌بیند خود را کشوری در حال اصلاح معرفی کند. اکنون ریاض می‌کوشد باتکیه‌بر تحولات نظم جهانی و منطقه‌ای، خود را شریک پایدار و قدرتمند آمریکا نشان دهد؛ مفهومی که ترامپ به‌خوبی آن را درک کرده و با تحمیل هزینه‌ سنگین در حال فروش این شراکت به عربستان است.

تلاش عربستان برای توافق دفاعی با آمریکا

سؤال مهم آن است که آیا این شراکت می‌تواند در سیاست خارجی آمریکا پایدار بماند؟ بن‌سلمان به‌خوبی از این چالش آگاه است که انتقادات جدی در میان دموکرات‌ها نسبت به عربستان وجود دارد. ازاین‌رو در این سفر یکی از اهداف کلیدی او تبدیل وابستگی متقابل با واشنگتن به یک چارچوب دفاعی رسمی بود.

این تلاش نشان می‌دهد ریاض نسبت به نوسانات ناشی از چرخه‌های انتخاباتی آمریکا محتاط و حساس است و می‌خواهد روابطی ایجاد کند که به رغم تغییر دولت‌ها همچنان دوام داشته باشد. در این چارچوب، بلندپروازانه‌ترین هدف عربستان، انعقاد یک توافق دفاعی الزام‌آور است که امنیت این کشور را با منافع ملی آمریکا گره بزند؛ به این معنا که حمله به عربستان در حکم خط ‌قرمز برای واشنگتن باشد؛ اما تحقق چنین توافقی با موانعی جدی در داخل آمریکا و منطقه روبه‌رو است. بدون رضایت رژیم صهیونیستی که خود را تنها متحد راهبردی آمریکا می‌داند، عربستان به‌سادگی چنین امتیازی را به دست نخواهد آورد.

سفر اخیر بن‌سلمان به آمریکا در راستای عملیاتی نمودن توافقات سفر ترامپ به ریاض انجام شد. هسته اصلی مذاکرات به سه حوزه مالی، انرژی و هوش مصنوعی معطوف بود. افزایش تقاضای انرژی برای مراکز داده مرتبط با هوش مصنوعی و نقش آن در تحقق چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان، اهمیت همکاری در زمینه انرژی را دوچندان کرده است.

بااین‌حال مسیر همکاری‌ها بدون مانع نیست. گزارش‌ها نشان می‌دهد پیش از دیدار دو طرف، مقامات آمریکایی ملاحظات امنیت ملی درباره انتقال داده‌ها، فناوری‌ها و تراشه‌های هوش مصنوعی را بررسی کرده‌اند. این موضوع حساسیت واشنگتن نسبت به همکاری فناورانه عمیق با ریاض را نشان می‌دهد.

چشم‌انداز عادی‌سازی روابط با رژیم اسرائیل

یکی دیگر از محورهای اصلی گفت‌وگوها، موضوع عادی‌سازی روابط با رژیم صهیونیستی بود. اگرچه واشنگتن این موضوع را به‌عنوان یک هدف بلندمدت دنبال می‌کند؛ اما به نظر می‌رسد ریاض بدون دریافت تضمین‌های مشخص سیاسی درباره آینده فلسطین و نیز امتیازهای کلیدی نظامی و اقتصادی، از جمله دریافت جنگنده‌های پیشرفته اف‌۳۵، حاضر به عادی‌سازی نباشد. عربستان تأکید دارد هرگونه حرکت در مسیر عادی‌سازی باید با تحولات ملموس در وضعیت غزه و گشایش یک مسیر معتبر برای آینده فلسطینیان همراه باشد. همین امر سبب می‌شود عادی‌سازی رسمی حداقل تا پس از انتخابات ۲۰۲۶ رژیم صهیونیستی به تعویق افتد.

سفر اخیر ولیعهد عربستان به آمریکا را می‌توان گامی مهم در مسیر تقویت جایگاه منطقه‌ای ریاض و نهادینه‌سازی شراکت راهبردی با واشنگتن دانست. بااین‌حال، دستیابی به یک توافق دفاعی الزام‌آور، رفع موانع داخلی در سیاست آمریکا و عبور از پیچیدگی‌های منطقه‌ای، چالش‌هایی اساسی در برابر تبدیل این سفر به یک نقطه عطف واقعی محسوب می‌شود.

بن‌سلمان مسیر جدیدی را برای تثبیت نقش عربستان در توازن‌های منطقه‌ای و جهانی آغاز کرده، اما اینکه این مسیر به یک دستاورد پایدار تبدیل شود یا همچنان در حد یک نمایش دیپلماتیک باقی بماند، به تحولات آتی روابط واشنگتن – ریاض، وضعیت فلسطین و نقش رژیم اسرائیل در معادلات امنیتی منطقه بستگی دارد.