ریچارد ای. بیتزینگر در گزارشی که اندیشکده سیاستگذاری راهبردی استرالیا منتشر کرد، نوشت: برخی از این کشورها، ابزارهای نظامی با فن‌آوری و قابلیت پایین تولید می کنند، برخی دیگر در تعداد محدودی از محصولات با فن‌آوری بالا تخصص دارند و فعالیت بعضی هم به ترکیبی از این سه حوزه، مربوط می‌شود. چنین ترکیبی از سطوح فن‌آوری باعث می‌شود که ارزیابی ظرفیت صنایع دفاعی کشورها دشوار باشد.

در این رهگذر، مقاله حاضر بررسی می‌کند که چرا بعضی کشورها به تولید تسلیحات در مقیاس محدود می‌پردازند و از این راهبرد چه منافعی عایدشان می شود.

چرا کشورها سلاح می سازند؟

کشورها چندین دلیل برای توسعه و تولید تسلیحات خود دارند که شاید الزامات امنیتی، مهم‌ترین دلیل برای خودکفایی در تولید تسلیحات باشد. وابستگی شدید به منابع خارجی در تسلیحات نظامی می‌تواند به طور بالقوه استقلال سیاسی ملی را تهدید کند، چرا که احتمال دارد فروشندگان از فروش و تامین سلاح خودداری کنند.

همچنین تحریم تسلیحاتی و سایر محدودیت‌ها باعث شده که کشورها به فکر راهی امن برای تامین تسلیحات باشند.

علاوه بر نیاز به خودکفایی، تولید تسلیحات اغلب به عنوان سازوکار عمده توسعه اقتصادی و صنعتی کشورها تلقی می شود، همچنانکه غالبا ریشه محصولات هواپیمایی و هوانوردی به برنامه‌های نظامی هوا- فضا برمی‌گردد.

الگوی هرمی کشورهای تولید کننده تسلیحات

به دلایل مذکور، بسیاری از کشورها به دنبال خودکفایی در تولید تسلیحات تا حد توان خود هستند. با این حال، تنها تعداد معدودی در تولید همه تسلیحات خودکفا محسوب می‌شوند.

در واقع، جایگاه بالای هرم تولید تسلیحات تنها در اختیار تعداد انگشت‌شماری از کشورهاست. این کشورها دارای ظرفیت بومی بالایی در تولید و استقلال دفاعی هستند. در ردیف بالای هرم کشورهایی قرار دارند که از ظرفیت تولید تسلیحات پیشرفته متعارف برخوردار هستند (نمودار 1).

آمریکا و چهار کشور اروپایی تولید کننده عمده تسلیحات (انگلستان، فرانسه، آلمان و ایتالیا) در این ردیف قرار دارند. روسیه هم به خاطر میراث صنعتی- نظامی شوروی سابق در این ردیف قرار دارد، هر چند که عمده ظرفیت‌های این کشور به خاطر عدم تامین اعتبار و سرمایه‌گذاری در 20 سال گذشته تحلیل رفته است. برای همین می توان آمریکا را در ردیف 1a و بقیه را در ردیف  1b قرار داد.

نمودار1: الگوی هرمی

1a :آمریکا

1b: انگلستان، فرانسه، آلمان، ایتالیا

2a: رژیم صهیونیستی، سوئد، ژاپن، استرالیا

2b: کره جنوبی، برزیل

2c: چین، هند

3: مکزیک، نیجریه، صربستان

در قاعده هرم کشورهایی هم قرار دارند که تنها به ظرفیت‌های محدود و فن‌آوری‌های پایین دسترسی دارند: نظیر مصر، مکزیک و نیجریه. اما گروه متنوعی از کشورها در وسط هرم قرار می گیرند، مثل چین و هند که به دنبال صنعت دفاعی پیشرفته با آرزوهای تبدیل شدن به یک قدرت بزرگ هستند. همچنین کشورهای صنعتی جدید مثل آرژانتین، برزیل، اندونزی، ایران، سنگاپور، آفریقای جنوبی، کره جنوبی، تایوان و ترکیه هم در این ردیف هستند. از طرف دیگر، این ردیف شامل کشورهای توسعه یافته و صنعتی است که از ظرفیت تولید محصولات دفاعی پیشرفته، اما محدود برخوردار هستند، مثل استرالیا، کانادا، نروژ، ژاپن، سوئد و رژیم صهیونیستی.

الگوهای «طبقه بندی از روی نوآوری» و «پلکان تولید»

در ردیف 2 در الگوی بالا، کشورهایی هستند که با وجود محدودیت‌ها، برای رسیدن به سطوح بالای خودکفایی تلاش می‌کنند و محصولات نظامی پیشرفته در سطح وسیع تولید می‌کنند. این فرایند پیشرفت و توسعه در الگوی «پلکان تولید» بهتر قابل بیان است که ظرفیت نظامی- صنعتی را در مقیاس خطی بررسی می‌کند. (نمودار 2)

نمودار2: الگوی پلکان تولید

A – تعمیر و نگهداری محلی                        

امتیاز مونتاژ قطعات خارجی

امتیاز تولید و مونتاژ، تولید برخی قطعات          

B – امتیاز تولید و مونتاژ، مشارکت در تولید تسلیحات نه چندان پیشرفته   

تولید بومی تسلیحات نه چندان پیشرفته             

C – مشارکت در تولید تسلیحات با شرکای خارجی

D – تسلیحات پیشرفته بومی               

 طبق این الگو، تولید تسلیحات بومی فرایندی است که در فن‌آوری تولید و تسلیحات از سطح بسیار بالا تا سطح بسیار پایین وابستگی به خارج را شامل می شود.

 چالش های تولید کنندگان واقعی و خودکفایی محدود

بسیاری از کشورها، ایده خودکفایی را کنار گذاشته و به استقلال در تولید تنها بخشی از صنایع دفاعی پرداخته‌اند. این کشورها به عنوان تولیدکنندگان واقعی شناخته می‌شوند. آنها به ایجاد تخصص در حوزه خاصی از تولید تسلیحات پرداخته و تولید در حوزه‌های دیگر را تعطیل کرده‌اند. در حقیقت آنها از راهبرد صنعتی- دفاعی «خودکفایی محدود» پیروی می‌کنند تا حداقل برخی ظرفیت‌های تولید بومی را داشته باشند. چرا که در مقایسه با فقدان ظرفیت تولید تمام عیار، این خودکفایی محدود کاملا هم رضایت‌بخش است.

الگوی پیشنهادی برای ارزیابی تولید مناسب

شاید ایجاد یک الگوی جدید تصمیم‌گیری درباره تولید محصول مناسب برای دستیابی به خودکفایی محدود عملی باشد. فرض کنیم که کشوری بخواهد برای تولید تسلیحاتی که از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه و از نظر راهبری اساسی باشد، تصمیم بگیرد، قبل از هر تصمیم درباره راهبرد دفاعی- صنعتی در دستیابی به خودکفایی محدود، این کشور باید عوامل زیر را مد نظر قرار دهد:

• ارزش راهبردی سلاح بومی برای دفاع ملی
• صرفه اقتصادی تولید
• قابلیت صادراتی و کسب درآمد
• قابلیت رقابت با نمونه های خارجی
• قیمت نمونه های خارجی

 تصمیم به طرح‌های تولید تسلیحات داخلی همواره در کشورهایی که منابع محدود دارند، مورد اختلاف بوده است. در اغلب موارد، توجیه تولید بومی در حد بالایی نظری است. به طور خلاصه، برای تولید تسلیحات، حتی به شکل تولید مناسب، باید ارزیابی‌ها و بازبینی‌های مداومی از هزینه‌ها و منافع آن انجام گیرد. حتی اگر کشوری به دنبال خودکفایی محدود باشد، باز هم خطر عدم موفقیت بالاست.

وقتی که کشوری خود را در مسیر معینی از تولید تسلیحات یافت، باید ناکامی‌های زیادی را تحمل کند.