رضا مجیدزاده – پژوهشگر حوزه اقتصاد

پس از جنگ دوم جهانی، انتیموان عنصری کلیدی برای ساخت فولاد تنگستن و سختی گلوله‌های سربی بود و امروزه برای مهمات تخریب زره، عینک دید در شب و مواردی از این دست به کار می‌رود.

با توجه به کاربردهای گسترده نظامی و صنعتی این عنصر، نگرانی‌هایی در جهان بروز پیدا کرده است، به طوری که در واکنش به این تحدید صادرات، شرکت‌هایی مانند پرپچوآ ریسورسز (Perpetua Resources) که تنها ذخایر داخلی این عنصر را در اختیار دارند، می‌کوشند تا با حمایت پنتاگون و بانک صادرات- واردات ایالات متحده، برای تسریع در تولید انتموان در ایالات متحده، روش‌هایی را کشف کنند. این شرکت در حال توسعه پروژه‌های خود در آیداهو ایالات متحده است. این کشور از زمان تعطیلی معدن سانشاین (Sunshine) در آیداهو در سال 2001، انتیموان استخراج نکرده بود، اما در حال حاضر، 18 درصد از تقاضای این شبه‌فلز را از طریق بازیافت باتری‌های سرب اسیدی تامین می‌کند و برای باقی آن، به چین (63 درصد) و کشورهای دیگری مانند بلژیک و هند اتکا دارد.

اکنون سوال مهم این است که چین در خصوص شبه فلزها چه رویکرد و راهبردی را دنبال می‌کند؟ چین بزرگترین تولیدکننده انتیموان در جهان است و پس از آن روسیه، تاجیکستان و بولیوی قرار گرفته‌اند. تنش‌های نظامی بین روسیه و اوکراین از یک سو و تشدید تنش‌های خاورمیانه و همچنین ادامه جنگ غزه از دیگر سوی باعث افزاش فشار بر زنجیره تامین انتیموان شده است، چون تقاضا برای مهمات و فناوری‌های دفاعی را می‌افزاید. در این شرایط، فروش تجهیزات نظامی ایاالات متحده به کشورهای دیگر در سال 2023 به میزان 16 درصد رشد داشته است. این وضعیت به معنای منفعت بالای صنایع نظامی امریکایی از جنگ‌های جاری در اروپا و خاورمیانه است که توسعه‌طلبی چین در پروژه جاده ابریشم نو و راهبرد کلان «ساخت چین 2025» را تهدید می‌کند. به دیگر سخن، چین از شرایط پرهیز کشورهای جهان از تنش مستقیم، نفع می‌برد، اما منفعت امریکا و برخی از شرکت‌های بزرگ تسلیحاتی، به توسعه جنگ در مناطق مختلف وابسته است که حالتی از نظم بحرانی را مستقر می‌سازد که تنش دایمی و در جریان را به بستری سودمند برای طرفین بحران و تنش، تبدیل می‌کند. از همین روی است که سیاست تحدید صادرات انتیموان چین را باید در راستای جنگ تجاری آن با ایالات متحده در نظر گرفت. جنگ تجاری چین با ایالات متحده از زمان ریاست جمهوری ترامپ آغازی شد و هدف ترامپ مقابله با راهبرد کلان «ساخت چین 2025» بود. اما در ادامه، دامنه جنگ تجاری دو کشور به رقابت در عرصه کریدورها و اتصال کشورهای اوراسیا به کریدورهای کلیدی انتقال منابع و کالاها گسترش یافت. اما راهبرد اصلی چین در زمینه شبه‌فلزات و مواد معدنی کلیدی، تحدید تجارت این اقلام است که ایالات متحده را در موقعیت کمبود عرضه مواد معدنی قرار می‌دهد. ادامه عرضه انتیموان بر اساس روند سابق بدین معناست که چین به صورت نامستقیم به توسعه جنگ در مناطق راهبردی در مسیر توسعه جاده ابریشم (آوردگاه روسیه و اوکراین و جنگ غزه) کمک می‌رساند و تمدید مدت این جنگ‌ها به معنای هزینه و ریسک بیشتر برای توسعه شبکه‌سازی چین در مسیر اتصال شرق و غرب و کریدورهای تجاری است. دامنه این ریسک‌ها و تهدیدها به حدی گسترده شده است که تایوان را نیز در بر می‌گیرد و تقابل سرد چین و امریکا به این منطقه نیز کشیده شده است.

اما نکته مهمتری نیز وجود دارد که راهبرد کنونی چین در رابطه با شبه‌فلزات را به حالتی از جنگ تجاری پیش‌دستانه نیز مبدل می‌سازد؛ با وجود نتایج نزدیک هریس و ترامپ در نظرسنجی‌ها به نظر می‌رسد که بیشتر استراتژیست‌ها وزن بیشتر را برای برد ترامپ قائل شده‌اند و از این منظر، می‌توان گفت که چین پیش‌دستانه بازی می‌کند تا تجربه جنگ تجاری سال‌های 2015 و 2016 توسط ترامپ، تکرار نشود و این بار چین ابتکار عمل را به دست گیرد. طی دوره جنگ تجاری امریکا و چین، پکن راهبردهای خود را از جنگ تجاری مستقیم (تعرفه‌ای) به سمت راهبردهای جنگ ارزی و شبکه‌سازی‌های غیرامریکایی مانند بریکس و شانگهای، وابسته‌سازی کشورهای مسیر راه ابریشم نو و توسعه پروژه‌های انرژی پاک در کشورهای مسیر این جاده و توسعه حضور اقتصادی، حتی برای استخراج نفت در افغانستان، گسترش داد. اگرچه چین برای حفظ موقعیت مسلط خود وارد جنگ تجاری با اتحادیه اروپا نیز شد و در عرصه‌هایی مانند خودروهای برقی و انرژی بادی نیز جبهه‌های جدیدی برای جنگ تجاری با این اتحادیه گشود، اما به نظر می‌رسد که تمرکز کنونی چین، کسب موقعیتی برتر پیش از قدرت‌گیری احتمالی دوباره ترامپ در کاخ سفید باشد.