حمید خوش‌آیند – کارشناس مسائل منطقه

این پیمان که حاصل نزدیک به دو سال و هشت ماه مذاکره است، در بحبوحه گسترده‌ترین بحران منطقه‌ای چند دهه اخیر و پس از حملات گسترده رژیم صهیونیستی و آمریکا به ایران، ظاهراً به عنوان پاسخی عمل‌گرایانه به خلأ امنیتی و بازچینی ائتلاف‌ها شکل گرفته است. به بیان ساده‌تر، تحولات ماه‌های اخیر و جنگ‌افروزی آمریکا و رژیم صهیونیستی در منطقه، نقش بسیار مؤثری در تسریع و تسهیل روند شکل‌گیری پیمان دفاعی مذکور داشته است.

پیمان مکه که در تداوم همکاری‌های پیشین ریاض و اسلام‌آباد تدوین شده، سه کشور با ویژگی‌های منحصربه‌فرد را در کنار یکدیگر قرار داده است: عربستان سعودی با توانمندی مالی گسترده، ترکیه با ارتشی در تراز ناتو و پاکستان به عنوان تنها دارنده سلاح هسته‌ای در جهان اسلام.

این نخستین بار است که قدرت‌های پیشروی جهان اسلام در قالب یک ساختار دفاعی رسمی گرد هم می‌آیند. با این حال، نباید از پیچیدگی‌های فنی و سیاسی هماهنگی میان یک عضو ناتو، یک پادشاهی خلیج‌فارس و یک جمهوری با ساختار ارتش بومی غافل شد، چراکه پیوند زدن این ظرفیت‌های ناهمگون، فراتر از امضای پروتکل‌های سیاسی، نیازمند سازوکارهای عملیاتی دقیق است.

در اینجا یک پرسش اساسی مطرح است و آن اینکه آیا این پیمان را باید یک پیمان تمام‌عیار دانست یا اینکه واکنشی مقطعی به بحران‌های جاری است؟ هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، تعهدات این پیمان را «از نظر فنی مشابه ماده ۵ ناتو» توصیف کرده و از ابراز تمایل کشورهای دیگر برای پیوستن به آن خبر داده و مصر را «شریک طبیعی» مرحله بعدی خوانده است، اما واقعیت میدانی و تاریخی نشان می‌دهد که این سازوکار، بیش از آنکه یک ائتلاف نظامی یکپارچه باشد، پاسخی به خلأ امنیتی ناشی از تردید در تعهدات ایالات متحده است. ابهام در ساختار فرماندهی یکپارچه، بودجه مشترک و مهم‌تر از همه، اختلاف نظر در «ماهیت تهدید» میان سه کشور، از موانع جدی تحقق یک ائتلاف پایدار است.

ظرفیت ایجاد و گسترش همکاری جامع منطقه‌ای

با این حال، نباید از افق‌های مثبت این پیمان غافل شد. مهم‌ترین وجه تمایز این توافق، ظرفیت بالقوه آن برای تبدیل شدن به چارچوبی برای همکاری جامع منطقه‌ای است. در صورتی که تمرکز اصلی این پیمان، مقابله با تجاوزات رژیم صهیونیستی علیه کشورهای اسلامی و توسعه‌طلبی این رژیم باشد، قطعاً می‌تواند با استقبال و همکاری دیگر دولت‌ها و فراتر از آن، ملت‌های منطقه مواجه شود که از جنایات و نسل‌کشی و جنگ‌افروزی‌های رژیم صهیونیستی و آمریکا به ستوه آمده‌اند.

رویکرد اعلامی مقامات ترکیه مبنی بر اینکه این توافق «علیه هیچ کشور خاصی نیست»، درهای همکاری را به روی تمام بازیگران نگران از بی‌ثباتی باز می‌گذارد. استقبال سازمان همکاری اسلامی از این اقدام نیز نشان‌دهنده ظرفیت این پیمان برای تبدیل شدن به بستری جهت همکاری‌های دفاعی اطلاعاتی و پی‌ریزی یک نظم امنیتی درون‌زا و مستقل از قدرت‌های فرامنطقه‌ای است.

برخی معتقدند این توافق مانعی برای پاسخ نیروهای نظامی ایران به تجاوزات احتمالی آمریکا با استفاده از پایگاه‌هایی که برخی کشورهای منطقه در اختیارش گذاشته‌اند، ایجاد خواهد کرد که این دیدگاه‌ها در تضاد کامل با سیاست‌های کلان جمهوری اسلامی ایران در خصوص مقابله با عوامل ضدامنیت ملی خود است. جمهوری اسلامی ایران همواره بر این اصل تأکید داشته که امنیت منطقه باید توسط خود کشورهای منطقه تأمین شود. مقامات ایرانی به صراحت اعلام کرده‌اند که هرگونه اقدام و محاسبه غلطی با پاسخ قاطع مواجه خواهد شد.

نکته حائز اهمیت این است که پیمان مکه نمی‌تواند و نباید به عنوان مانعی برای پاسخ‌های دفاعی مشروع و مقتدرانه ایران به تجاوزات احتمالی آمریکا تلقی شود. تجربه تاریخی نشان داده که نیروهای مسلح ایران در صورت هرگونه تهدید، بر اساس حق مشروع دفاع از خود، پایگاه‌هایی را که در اختیار متجاوزان قرار گرفته، هدف قرار خواهند داد. این مسئله به روشنی به مقامات کشورهای منطقه نیز خاطرنشان شده که این پاسخ‌های تدافعی را نباید به عنوان حمله به خاک یا منافع خود تلقی کنند. ایران همواره بر تقویت همکاری‌ها با کشورهای همسایه تأکید داشته و رویکرد آن در قبال این پیمان نیز مبتنی بر همان منطق همکاری و همگرایی منطقه‌ای است.

جمع‌بندی

پیمان مکه در وهله نخست، نشان‌دهنده پایان دوران «اتکای صرف» کشورهای منطقه به ضامنان فرامنطقه‌ای است. سنجه موفقیت آن هم، نه در مراسم امضای آن در مکه، بلکه در هدف‌گذاری و نتایج عملی آن مشخص خواهد شد.

این پیمان در صورت تمرکز بر مقابله با تهدیدات مشترک منطقه‌ای، به ویژه توسعه‌طلبی رژیم صهیونیستی می‌تواند به نقطه آغاز شکل‌گیری نظم امنیتی جدیدی در غرب آسیا بدل شود. با این حال، چنین تحولی مستلزم شفاف‌سازی درباره سازوکارهای اجرایی و مدیریت هوشمند و سنجیده آنست.