شورای راهبردی آنلاین – رصد: درگیری با ایران و ایجاد اختلال در تنگه هرمز، اگرچه از نظر مالی توسط کشورهای حاشیه خلیج فارس قابل مدیریت است، اما اعتبار ثبات و امنیت این منطقه را که پایهگذار برنامههای توسعهای مانند چشمانداز ۲۰۳۰ است، به چالش کشیده و ترمیم آن دشوارتر از بازسازی ۲۰۰ میلیارد دلاری زیرساختها خواهد بود.
شورای راهبردی آنلاین – یادداشت: در شرایطی که معادلات امنیتی منطقه تحت تأثیر تقابل راهبردی ایران با ایالات متحده و رژیم صهیونیستی به مرحلهای حساس رسیده است، پرسش از ماهیت قدرت دفاعی تهران بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. در حالی که واشنگتن و تلآویو بر برتری تکنولوژیک خود تکیه دارند، جمهوری اسلامی ایران مدلی از بازدارندگی را ارائه کرده که فراتر از محاسبات مادی ارتشهای کلاسیک جهان است. این قدرت که ریشه در پیوند میان «میدان» و «مردم» دارد، نه تنها توازن قوا را در نبردهای اخیر تغییر داده، بلکه محاسبات دشمنان را در مواجهه با عمق استراتژیک ایران دچار اختلال کرده است.
شورای راهبردی آنلاین – یادداشت: رقابت سالهای اخیر میان آمریکا و چین هم مناطق جغرافیایی مختلف از جمله هندوپاسیفیک، غرب آسیا، قطب شمال و جنوب و آفریقا را در بر میگیرد و هم در حوزههای مختلف مانند اقتصادی و فناوری جاری است. در این میان، یک رقابت راهبردی نیز در منطقه خلیج فارس در حوزههای اقتصادی، فناورانه و نظامی شکل گرفته است.
شورای راهبردی آنلاین-رصد: «سفر دونالد ترامپ به چین نمایشی بزرگ بود که چیز زیادی برای نشان دادن نداشت. ترامپ که در سفری دو روزه به پکن در دیدارها و مراسمات مختلفی شرکت کرد، گفت که او و شی جین پینگ «بسیاری از مشکلات مختلف را رفع کردهاند» اما به نظر نمیرسد آنها در خصوص مسایلی که با دقت دنبال میشود، از تجارت و فناوری تا جنگ ایران، به توافقاتی مهم دست یافته باشند.»
شورای راهبردی آنلاین – یادداشت: گفتمان رایج در حوزه امنیت انرژی اروپا طی دو دهه گذشته بر محور تنوعبخشی به منابع تأمین و کاهش تدریجی وابستگی به انرژیهای فسیلی شکل گرفته است. این روایت، که بهویژه پس از بحران گاز اوکراین در سال ۲۰۰۶ و تشدید آن در ۲۰۱۴ و ۲۰۲۲ قوت گرفت، بر این فرض استوار بود که اروپا میتواند از طریق سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر، واردات گاز طبیعی مایع از منابع متنوع و ایجاد زیرساختهای جدید، خود را از آسیبپذیریهای ژئوپلیتیک ناشی از وابستگی به تأمینکنندگان خاص رها سازد. با این حال، تحلیل دقیقتر دادههای تجاری انرژی و بررسی ساختار زنجیره تأمین جهانی نفت و گاز، تصویری متفاوت ارائه میدهد. اروپا نهتنها نتوانسته است وابستگی خود به خلیج فارس را بهطور معنادار کاهش دهد، بلکه در برخی بخشها، بهویژه در واردات گاز طبیعی مایع، این وابستگی عمیقتر شده است. این واقعیت، که اغلب در گفتمان عمومی نادیده گرفته میشود، پرسشهای بنیادینی درباره پایداری استراتژیهای امنیت انرژی اروپا و تأثیر آن بر معادلات قدرت منطقهای مطرح میکند.
شورای راهبردی آنلاین – رصد: درگیری با ایران و ایجاد اختلال در تنگه هرمز، اگرچه از نظر مالی توسط کشورهای حاشیه خلیج فارس قابل مدیریت است، اما اعتبار ثبات و امنیت این منطقه را که پایهگذار برنامههای توسعهای مانند چشمانداز ۲۰۳۰ است، به چالش کشیده و ترمیم آن دشوارتر از بازسازی ۲۰۰ میلیارد دلاری زیرساختها خواهد بود.
شورای راهبردی آنلاین – یادداشت: در شرایطی که معادلات امنیتی منطقه تحت تأثیر تقابل راهبردی ایران با ایالات متحده و رژیم صهیونیستی به مرحلهای حساس رسیده است، پرسش از ماهیت قدرت دفاعی تهران بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. در حالی که واشنگتن و تلآویو بر برتری تکنولوژیک خود تکیه دارند، جمهوری اسلامی ایران مدلی از بازدارندگی را ارائه کرده که فراتر از محاسبات مادی ارتشهای کلاسیک جهان است. این قدرت که ریشه در پیوند میان «میدان» و «مردم» دارد، نه تنها توازن قوا را در نبردهای اخیر تغییر داده، بلکه محاسبات دشمنان را در مواجهه با عمق استراتژیک ایران دچار اختلال کرده است.
شورای راهبردی آنلاین – یادداشت: رقابت سالهای اخیر میان آمریکا و چین هم مناطق جغرافیایی مختلف از جمله هندوپاسیفیک، غرب آسیا، قطب شمال و جنوب و آفریقا را در بر میگیرد و هم در حوزههای مختلف مانند اقتصادی و فناوری جاری است. در این میان، یک رقابت راهبردی نیز در منطقه خلیج فارس در حوزههای اقتصادی، فناورانه و نظامی شکل گرفته است.
شورای راهبردی آنلاین-رصد: «سفر دونالد ترامپ به چین نمایشی بزرگ بود که چیز زیادی برای نشان دادن نداشت. ترامپ که در سفری دو روزه به پکن در دیدارها و مراسمات مختلفی شرکت کرد، گفت که او و شی جین پینگ «بسیاری از مشکلات مختلف را رفع کردهاند» اما به نظر نمیرسد آنها در خصوص مسایلی که با دقت دنبال میشود، از تجارت و فناوری تا جنگ ایران، به توافقاتی مهم دست یافته باشند.»
شورای راهبردی آنلاین – یادداشت: گفتمان رایج در حوزه امنیت انرژی اروپا طی دو دهه گذشته بر محور تنوعبخشی به منابع تأمین و کاهش تدریجی وابستگی به انرژیهای فسیلی شکل گرفته است. این روایت، که بهویژه پس از بحران گاز اوکراین در سال ۲۰۰۶ و تشدید آن در ۲۰۱۴ و ۲۰۲۲ قوت گرفت، بر این فرض استوار بود که اروپا میتواند از طریق سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر، واردات گاز طبیعی مایع از منابع متنوع و ایجاد زیرساختهای جدید، خود را از آسیبپذیریهای ژئوپلیتیک ناشی از وابستگی به تأمینکنندگان خاص رها سازد. با این حال، تحلیل دقیقتر دادههای تجاری انرژی و بررسی ساختار زنجیره تأمین جهانی نفت و گاز، تصویری متفاوت ارائه میدهد. اروپا نهتنها نتوانسته است وابستگی خود به خلیج فارس را بهطور معنادار کاهش دهد، بلکه در برخی بخشها، بهویژه در واردات گاز طبیعی مایع، این وابستگی عمیقتر شده است. این واقعیت، که اغلب در گفتمان عمومی نادیده گرفته میشود، پرسشهای بنیادینی درباره پایداری استراتژیهای امنیت انرژی اروپا و تأثیر آن بر معادلات قدرت منطقهای مطرح میکند.
تکثر بازیگران
وبسایت موسسه بینالمللی مطالعات استراتژیک آمریکا در یادداشتی نوشت: تعداد فزایندهای از کشورها در این منطقه برای پیشبرد قدرت و رقابت به مداخلات خارجی مبادرت میکنند. چنین امری به هنجاری در حکومتداری تبدیل شده است. ایجاد پایگاههای نظامی، نیروی انسانی و نفوذ در سیاست منطقهای کشورهای مختلف بخشی از رویکرد این کشورها محسوب میشود.
ترکیه طی این دوره در بخشی از سیاست خارجی تهاجمی خویش به ایجاد پایگاه در شمال عراق، سوریه، لیبی و قطر و همچنین در شرق آفریقا و آذربایجان پرداخته است. امارات از سال 2016 بر اساس دکترین نظامی و پیشبرد قدرت خود، به استقرار نیرو در خارج پرداخته و نیروهایش در یمن و لیبی فعال هستند. امارات همانند رقیب خود ترکیه، دارای پایگاههای نظامی در شرق آفریقا بوده و از آنجا در یمن دخالت میکند. عربستان سعودی ائتلافی را در جنگ یمن رهبری میکند. در میان فعالان غیردولتی، حزبالله با حضور در سوریه و عراق قابلیتهای راهبردی مختص خود را توسعه داده است.
رقابت موازی ایران و عربستان و همچنین ترکیه و امارات بر فضای سیاسی این منطقه حاکم است. این کشورها در مورد مسائل خاورمیانه دیدگاهی رقابت جویانه دارند. عادیسازی روابط با اسرائیل نیز مایه تشدید این دودستگی شده است. ازاینرو، توانایی پیشبرد قدرت، راهی برای حفظ منافع در جنگ خاص و پیشبرد دیدگاه خود برای منطقه محسوب میشود.
آمریکا دیگر لزوماً بازیگر اصلی نیست
علیرغم قدرت آتش نظامی و مالی آمریکا، تکثیر قدرتهای نوظهور بدین معناست که این کشور دیگر لزوماً بازیگر خارجی تعیینکننده محسوب نمیشود. اتفاقاً مداخله خارجی (که تحت انحصار و یا حداقل سلطه آمریکا بود) به روی همه باز است. نقش ایران در شکلدهی سیاست عراق مؤثرتر از مداخله آمریکا بوده است. در سوریه، آمریکا به خاطر محدودیتهای سیاست داخلی در استفاده از زور علیه نظام این کشور، نتوانسته است اقدام تعیینکنندهای انجام دهد. درواقع، مسیر جنگ داخلی فعلاً توسط بازیگران خارجی تعیین میشود که از طریق شرکای محلی خود و خارج از قوانین بینالمللی عمل میکنند.
ورود روسیه
نفوذ فزاینده روسیه بهعنوان یک بازیگر خارجی مزید بر علت پیچیدگی این مشکل شده است. مداخله مستقیم این کشور در سوریه تعیینکننده بوده و یک پایگاه هوایی در حمیمیم و تشکیلات دریایی بلندمدت در طرطوس برای روسیه به ارمغان آورده است. این دستاوردهای راهبردی مکمل شبکههای تأسیساتی و شراکت روسیه در شرق و جنوب مدیترانه است که برنامهریزی برای ایجاد پایگاه در مصر را شامل میشود. همچنین، سوریه بهعنوان میدان آزمایش سامانههای تسلیحاتی و توانمندیهای عملیاتی روسیه عمل کرده و مستقیماً به برنامههای نوسازی نظامی روسیه کمک کرده است.
چارچوب جدید؟
آیا دولت بایدن میتواند کاری انجام دهد؟ اگرچه پاسخ آری است؛ اما همانطور که بایدن بهتر از همه میداند، چنین کاری کمی پیچیده است. خاورمیانه محل تجمع کشورهای تحت تحریم آمریکا (ازجمله دو کشور ایران و سوریه) بوده و میزبان حدود 50 هزار پرسنل نظامی امریکا در چند پایگاه این منطقه ازجمله مرکز فرماندهی یعنی سنتکام در ابوظبی قطر و پایگاه ناوگان پنجم در بحرین است. دسترسی و حضور آمریکا در این منطقه قابل قیاس با هیچ کشوری نیست.
حضور نظامی آمریکا میتواند بخشی از مشکل محسوب شود. دو دهه پیش، حضور نظامی آمریکا در عربستان، دلیل و دیدگاهی انگیزهبخش در اختیار القاعده قرار داد.
بهطور ایده آل، چارچوب حل مشکل مداخلات خارجی در خاورمیانه باید جمعی و شامل همه طرفین باشد. چنین چارچوبی در منطقهای که هرگز ساختار امنیتی جمعی مؤثر به خود ندیده است و بهویژه در فضای دودستگی فعلی، خوشبینانه است؛ اما تلاش برای کاهش اختلافات هدف سیاسی ارزشمندی است.
اولویتهای منطقهای
اوباما در اواخر دوره خود در دسامبر 2016، «گزارش چارچوبهای سیاسی و حقوقی استفاده از نیروی نظامی آمریکا» را ارائه کرد. این گزارش در دولت ترامپ در هالهای از ابهام قرار گرفت، اما اکنون برای مهار مداخلات خارجی، بیش از هرزمانی شایسته توجه است. پیگیری این گزارش، شاخص روشنی از اهداف دولت جدید در اختیار خواهد گذاشت.
برخلاف یک قرن پیش، چالش خاورمیانه ایجاد دولتهای مستقل نبوده بلکه تقویت این دولتهاست. ازنظر آمریکا، پرداختن به چالش مداخلات خارجی به لحاظ اخلاقی و سیاسی ضروری است.
0 Comments