میروسلاو توما در این گزارش که در وب سایت «موسسه روابط بین‌الملل پراگ» منتشر شد، توصیه‌های رز گوتمولر، معاون دبیر کل سابق ناتو را با هدف کاهش تنش‌های متعارف و هسته‌ای در اروپا بررسی می‌کند. همچنین درباره خطرات نظامی‌سازی فضا هشدار می‌دهد و از احیای مذاکرات کنترل تسلیحات بین کشورهای رقیب حمایت می‌کند.

فوریت مشکل

نظامی‌سازی فضا شامل استقرار تجهیزات تهاجمی مانند ضد ماهواره‌ها و سلاح‌های لیزری است، اگرچه هیچ قدرت بزرگی چنین اقداماتی را رسما تأیید نکرده است. استفاده نظامی از فضا برای اهداف غیرتهاجمی (غیرفعال)، مانند هشدار اولیه و ارتباطات، ادامه داشته است. آمریکا دارای 247 ماهواره نظامی است، پس از آن کره جنوبی با  157 و روسیه با 110 ماهواره قرار دارند. فرانسه، اسرائیل و بریتانیا به ترتیب دارای 15، 12 و 6 ماهواره هستند.

در طول جنگ سرد، «ابتکار دفاع راهبردی» (SDI) رهگیرهای مبتنی بر فضا را پیشنهاد داد، اما این اقدام به دلیل مسائل فنی و مالی رها شد. پس از جنگ سرد، چهار کشور (روسیه، آمریکا، چین و هند) توانایی خود برای نابودی ماهواره‌ها را با موشک‌های ضدماهواره نشان دادند. این امر نگرانی‌ها در مورد زباله‌های فضایی که در حال حاضر شامل حدود 9500 ماهواره فعال است، را افزایش داد.

در ماه فوریه، مایکل ترنر، رئیس کنگره آمریکا، روسیه را بر اساس یافته‌های اطلاعاتی، یک تهدید جدی خواند. روسیه این اتهامات را رد کرد و ادعاهای آمریکا را به انگیزه‌های سیاسی پیرامون کمک نظامی به اوکراین نسبت داد. آنتونی بلینکن، وزیر امور خارجه آمریکا در مورد این وضعیت با همتایان چینی و هندی خود گفتگو کرد و از آنها خواست بر روسیه اعمال نفوذ کنند.

در ماه آوریل، آمریکا قطعنامه‌ای را در شورای امنیت برای ممنوعیت تسلیحات هسته‌ای در فضا ارائه داد، اما روسیه آن را وتو کرد. دیدگاه‌های متفاوت در مورد کنترل تسلیحات در فضا همچنان باعث ایجاد تنش است و این امر نشان‌دهنده مناقشه طولانی‌مدت بر سر نظامی‌سازی فضا و تلاش‌های خلع سلاح است.

اسناد حقوقی بین‌المللی مربوط به فضای خارج از جو

آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی در طول جنگ سرد به آزمایشات هسته‌ای در فضای بیرونی جو دست زدند که به دلیل ایجاد پالس‌های الکترومغناطیسی و تشعشعات، ماهواره‌ها و ارتباطات را مختل کرد. آزمایش «استارفیش پرایم» آمریکا در ارتفاع 400 کیلومتری در سال 1962، پتانسیل انفجارهای هسته‌ای به عنوان سلاح‌های ضد ماهواره را نشان داد. این امر به «معاهده ممنوعیت آزمایش تسلیحات هسته‌ای در جو، فضای خارج از جو و زیر آب» (معاهده منع آزمایش جزئی) در سال 1963 منجر شد که کلاهک‌های هسته‌ای با پرتابگرهای ضد موشکی را ممنوع می‌کند، اما آزمایشات زیرزمینی را مجاز می‌داند و سایر تسلیحات مانند لیزرها را پوشش نمی‌دهد.

چارچوب قانونی فعالیت‌های فضای ماورای جو بر معاهده 1967 درباره اصول حاکم بر فعالیت‌های دولت‌ها در اکتشاف و استفاده از فضای ماورای جو (معاهده فضای بیرونی) استوار است. این معاهده استقرار تسلیحات کشتار جمعی در فضا را ممنوع می‌کند، اما موشک‌های بالستیک و سایر تسلیحات کشتار جمعی را مجاز می‌داند. همچنین استقرار هرگونه سلاح در ماه و سایر اجرام آسمانی را ممنوع و رژیمی را برای غیرنظامی کردن نسبی فضای ماورای جو ایجاد می‌کند.

تاریخچه جلوگیری از رقابت تسلیحاتی در فضای خارج از جو

در مقاله «کنفرانس خلع سلاح و جلوگیری از رقابت تسلیحاتی در فضا» که توسط موسسه پژوهش خلع سلاح سازمان ملل در آوریل 2011 منتشر شد، پل میر، نویسنده مقاله، تاریخچه بحث‌های خلع سلاح فضا از دهه 1980 تا 2010 را شرح می‌دهد. ابتکار عمل برای پرداختن به رقابت‌های تسلیحاتی بالقوه در فضای خارج جو، در طول جنگ سرد آغاز شد که جرقه اولیه آن را نگرانی‌ها در مورد توسعه سریع فناوری فضایی زده بودند. اتحاد جماهیر شوروی در سال 1981 بحث جداگانه‌ای را در مورد این موضوع در مجمع عمومی سازمان ملل آغاز کرد که به گنجاندن آن در دستور کار کنفرانس خلع سلاح سال 1982 تحت عنوان «پیشگیری از رقابت تسلیحاتی در فضای ماوراء جو» منجر شد. این پیشرفت علیرغم ایجاد یک کمیته موقت در سال 1985، به دلیل دیدگاه‌های متفاوت کشورهای عضو در مورد تهدیدات و نحوه رسیدگی به آنها متوقف شد. در نهایت در سال 1994 به دلیل اختلاف نظرهای مداوم این کمیته منحل شد. در اواخر دهه 1990، کانادا و چین توافقاتی را برای فعال‌سازی مجدد این مباحث پیشنهاد کردند. روسیه و چین در سال 2008 معاهده «جلوگیری از استقرار سلاح در فضای ماوراء جو» را ارائه کردند. اتحادیه اروپا نیز در سال 2010 پیش‌نویس «دستورالعمل‌های فعالیت‌های مربوط به فضای ماورای جو» را ارائه کرد.

پیشنهاد چین و روسیه تا به امروز حمایت کافی را کسب نکرده است. دستورالعمل‌های اتحادیه اروپا نیز در طول مذاکرات با حمایت محدودی مواجه شد.

توصیه های رز گوتمولر برای کاهش خطر رویارویی هسته‌ای

رز گوتمولر، معاون دبیرکل سابق ناتو و مذاکره کننده ارشد پیمان استارت جدید، در مصاحبه ای در ماه مه نظراتش را درباره راههای خروج از بحران امنیت تسلیحات هسته‌ای ارائه داد. او مخالفتش را با فسخ معاهدات کلیدی کنترل تسلیحات، از جمله «معاهده ضدموشک بالستیک» مصوب 1972  و «پیمان منع موشک‌های هسته‌ای میان‌برد» مصوب 1987 و اقدامات دولت‌های جورج بوش و دونالد ترامپ ابراز کرد. گوتمولر بر ضرورت از سرگیری مذاکرات با روسیه در مورد تسلیحات هسته‌ای راهبردی تاکید کرد و اهمیت تهدید ناشی از زرادخانه‌های هسته‌ای راهبردی و غیر راهبردی را برجسته ساخت. او خاطرنشان کرد که تعلیق در استقرار این تسلیحات غیر راهبردی در اروپا بسیار مهم است.

نتیجه گیری و دیگر تحولات پیش بینی شده

رقابت تسلیحاتی در فضا می‌تواند روابط متشنج میان قدرت‌های فضایی رقیب را به شکلی خطرناک تشدید کند. نمی‌توان تأثیر منفی آن را از لحاظ تعمیق بحران امنیتی در جهان و تهدید مزایای استفاده صلح آمیز از فضا برای بشریت منتفی دانست. خطر افزایش تنش‌ها، رقابت تسلیحاتی و بازدارندگی متقابل میان آمریکا، ناتو و روسیه وجود دارد. بی‌تردید از سرگیری مذاکرات کنترل تسلیحات مربوط به ثبات راهبردی و اتخاذ تدابیری برای کاهش خطر درگیری‌های متعارف و هسته‌ای می‌تواند به کاهش این خطرات کمک کند. با این حال، پایان دادن به مناقشه روسیه-اوکراین و اراده سیاسی برای رسیدگی به چالش‌های امنیتی بلندمدت در اروپا پیش نیاز اصلی برای این امر است. چنین تحولی می‌تواند بر حل و فصل مسائل در سایر مناطق بحرانی تأثیر مثبتی داشته باشد.