نام «بریکس»، برگرفته از حروف اول پنج کشور عضور آن یعنی برزیل (B)، روسیه (R)، هند (I)، چین (C) و آفریقای جنوبی (S) می‌باشد؛ البته این گروه اقتصادی که متشکل از پنج اقتصاد نوظهور می‌باشد، در ابتدای تشکیل با نام «بریک» شناخته می‌شد و آفریقای جنوبی بعدها به آنان پیوست.

از گروه بریکس به عنوان یکی از مهم­ترین عوامل شکل دادن به اقتصاد جدید جهانی و در تقابل با یکجانبه‌گرایی آمریکا یاد می­شود. هرچند اساس تشکیل گروه بریکس همگرایی اقتصادی جنوب جهانی بوده و برنامه‌­های آینده گروه نیز شکل دادن به ساختار اقتصادی جدید در جهان است، اما بنظر می­رسد زمینه سیاسی بریکس در برابر سلطه‌جویی غرب نیز در حال پررنگ­تر شدن است و شاید بتوان آن را در امتداد جنبش عدم تعهد تصور کرد.

افزایش هم­گرایی در بریکس به عنوان یکی از پیشران­‌های مهم برای شکل دادن به جهان چندقطبی جدید ارزیابی می­شود؛ یکی از مهم­ترین برنامه‌­ها و ابزارهای گروه بریکس برای این هدف، دلارزدایی در آینده و استفاده از ارزهای محلی برای کاهش هزینه تجارت می­باشد.

در حال حاضر کشورهای بریکس در مجموع بیش از 25 درصد نفت جهانی و 50 درصد سنگ­آهن جهانی مورد استفاده برای تولید فولاد را تولید می­کنند. آن­ها هم­چنین 40 درصد ذرت جهانی و 46 درصد گندم جهان را تولید می­‌کنند.

ایده اولیه تشکیل گروه بریکس به سال 2001 و با هدف پیش‌­بینی وضعیت اقتصادی جهان و قدرت­های برتر آن طی نیم قرن آینده بازمی­گردد. جیم اونیل در آن هنگام ادعا کرده است که این گروه به علت شتاب رشد اقتصادی، فراوانی نیروی کار، ارزانی نیروی کار و منابع طبیعی فراوان در سال 2050 میلادی، اقتصادهای غالب جهان خواهند بود.

کشورهای عضو بریکس که به عدم کارایی مطلوب نظام جهانی فعلی اعتقاد دارند، معتقد به پایان روزهای جهان هژمونیک بوده و متعاقب تغییر ماهیت آن به یک نظام چند قطبی، با ایجاد این گروه سیاسی ـ اقتصادی به دنبال افزایش قدرت دیپلماتیک کشورهای خود در عرصه بین‌­الملل می­باشند.

درخواست عضویت بسیاری از کشورهای علاقه­‌مند به گروه بریکس، در راستای مقابله با یک­جانبه‌­گرایی ایالات متحده آمریکا و تحریم­‌های اقتصادی این کشور می­باشد.

بسیاری از منتقدان و کارشناسان، عدم محکومیت فدراسیون روسیه در پی حمله آن کشور به اوکراین توسط چین، هند و برزیل را شروع عصر چندجانبه­‌گرایی دانسته­‌اند. گروه بریکس که در پیدایش خود سه مؤلفه امنیت سیاسی، امنیت اقتصادی و امنیت اجتماعی را هدف خود قرار داده بود، اکنون با دستیابی تقریبی به دو هدف اول (با تأکید بر امنیت اقتصادی)، تمرکز خود را بر روی امنیت اجتماعی، توسعه نهادی و افزایش اعضا قرار داده است که عضویت ایران و 5 کشور دیگر در این گروه در همین راستا قابل ارزیابی است. البته درخواست جمهوری اسلامی ایران برای عضویت در گروه بریکس موضوع جدیدی نبوده و سابقه آن به سال 1398 خورشیدی باز می­گردد.

ایران به حیث ظرفیت­های داخلی اقتصادی همچون نیروی کار ارزان، منابع طبیعی غنی و بازار مصرفی می­تواند برای کشورهای گروه بریکس حائز اهمیت باشد اما مهم­تر از دلیل نخست، عضویت ایران با ظرفیت کریدوریش، می­تواند یک بازی برد ـ برد برای ایران و کشورهای حوزه بریکس باشد؛ پیشتر نیز کریدور شمال ـ جنوب جهت اتصال فدراسیون روسیه و هند از راه خشکی به وسیله ایران مورد بحث قرار گرفته بود که کلید شروع این طرح در سال 1397 خورشیدی زده شد. مورد اخیر، نمونه­‌ای از موارد متعددی است که جمهوری اسلامی ایران در چهارچوبی خارج از قالب گروه بریکس به همکاری با اعضا آن پرداخته است.

در مجموع با توجه به صحت پیش­بینی تحلیل­گران از موفقیت اقتصادی و سیاسی گروه بریکس در بدست آوردن اکثریت سهم اقتصاد جهانی، با مقایسه آماری سال­‌های 2009 میلادی (سال تأسیس) و 2023 میلادی (سال جاری) و پیشی گرفتن شاخص (GDP(PPP این گروه از گروه 7 (G7)، عضویت ایران در این گروه را می­توان یک بازی برد ـ برد برای طرفین خواند.

ایران می­تواند خود را از تنگنای اقتصادی که در آن قرار گرفته است، خارج سازد و با بهره­‌گیری از ظرفیت­های اقتصادی و حمایت‌­های سیاسی اعضاء این گروه، نقش پررنگ­تری را در روابط بین­الملل ایفا کند. استفاده از ارزهای محلی و فاصله گرفتن از دلار در مبادلات کشورهای عضو گروه بریکس اقدام مهم دیگری است که تحریم‌­های یک­جانبه ایالات متحده آمریکا را کم­رنگ‌­تر می‌سازد و به اهمیت این گروه برای جمهوری اسلامی ایران می­‌افزاید.

به صورت متقابل نیز بازار مصرف ایران، ذخایر عظیم نفتی و گاز، موقعیت ژئوپلتیکی و مزایای کریدوری ایران، جمعیت 87 میلیون نفری و منابع طبیعی فراوان از اهم ظرفیت­‌های ایران است که اعضاء بریکس با بهره­گیری از آن می­توانند شاکله گروه خود را مستحکم­تر سازند.

در شهریورماه 1402 خورشیدی، سران گروه بریکس سندی را در خصوص عضویت اعضا جدید و گسترش گروه به تصویب رساندند. در این سند، عضویت کشورهای مهمی چون ایران، مصر، آرژانتین، اتیوپی، عربستان سعودی و امارات متحده عربی قید گردیده است. این سند می­تواند تحول بسیار مهمی در روابط بین­­الملل کنونی باشد و کشورهای جهان سوم را یاری دهد تا از تحریم‌­های ایالات متحده آمریکا در امان باشند. صف­‌آرایی گروه بریکس در برابر گروه هفت در ظاهر امر می­تواند تداعی‌­کننده فضای دوران جنگ سرد باشد اما باید خاطر نشان کرد که فضای بین المللی در حال حاضر از آن دوران متفاوت بوده و کشورهای کنونی عضو گروه بریکس ضمن تقویت همکاری های جنوب ـ جنوب، مناسبات خود با ایالات متحده آمریکا و قدرت­های غربی را قطع نکرده و از منفعت روابط چندجانبه در راستای قدرت ملی خود بهره می­جویند. کشورهای فوق الذکر، از اول ژانویه سال 2024 میلادی مصادف با 11 دی 1402 خورشیدی به عضویت کامل این گروه در خواهند آمد.

نکته پایانی خاص و قابل توجهی که می­توان به آن اشاره داشت، شاخصه جغرافیایی برای عضویت کشورهای جدید در این گروه می­باشد که تناسب حضور اعضا در مناطق مختلف جهان را مورد توجه قرار می­دهد. نکته بخصوص در این مورد حضور سه کشور ایران، عربستان سعودی و امارات متحده عربی در زمره اعضا جدید می­باشد که همگی آنان در غرب آسیا قرار گرفته‌­اند. بر همین اساس در سپهر ترمیم روابط تهران ـ ریاض و در چهارچوب سیاست همسایگی می­توان انتظار داشت که این عضویت منجر به افزایش سطح همکاری­‌های منطقه­­‌ای این سه کشور شده و به برقراری ثبات هرچه بیشتر غرب آسیا و توسعه کشورهای آن بینجامد.