حمید خوش آیند – کارشناس مسائل منطقه

در واکنش به این اقدام ترکیه، «بزالل اسموتریچ» وزیر دارایی رژیم‌صهیونیستی اعلام کرده است: «اسرائیل توافقنامه تجارت آزاد خود با ترکیه را لغو می‌کند و همچنین در تلافی تصمیم رئیس جمهور ترکیه مبنی بر توقف صادرات به اسرائیل، تعرفه 100 درصدی بر سایر واردات از ترکیه اعمال می کند».

وی همچنین با ادبیات تهدیدآمیز که به نوعی تحقیر مردم ترکیه هم تلقی می‌شود، تأکید کرده است: «اگر در پایان دوره ریاست جمهوری اردوغان، شهروندان ترکیه رهبری عاقل و نه متنفر از اسرائیل را انتخاب کنند، امکان بازگرداندن مسیر تجاری با ترکیه وجود خواهد داشت».

«یسرائیل کاتس» وزیر خارجه رژیم‌صهیونیستی هم اعلام کرده است که این رژیم تلاش خواهد کرد تا هرگونه رابطه اقتصادی بین آنکارا، تشکیلات خودگردان فلسطین و غزه کاهش یابد. در حال حاضر، ترکیه بزرگ‌ترین ارسال کننده کالا به تشکیلات خودگردان فلسطین به شمار می‌رود که مجموع واردات آن حدود ۱۸ درصد است.

شایان ذکر است، از زمان روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه در سال 2002 تاکنون، با وجود تشدید تنش‌های دیپلماتیک در برخی مقاطع مختلف، تجارت بین ترکیه و رژیم‌صهیونیستی رشد زیادی داشته است. بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۱، حجم تجارت دو طرف بیش از دو برابر رشد داشت و از ۳.۴ میلیارد دلار به ۸.۴ میلیارد دلار رسید. صادرات ترکیه به اسرائیل در سال ۲۰۲۳ به ارزش ۵.۴ میلیارد دلار بود.

در خصوص قطع روابط تجاری ترکیه با رژیم‌صهیونیستی نکات قابل توجهی وجود دارد که در ادامه به مهمترین آن‌ها اشاره می‌شود:

یک؛ اقدام اعلامی دولت ترکیه مبتنی بر قطع روابط تجاری با رژیم‌صهیونیستی سایر عرصه‌های همکاری دو طرف از جمله روابط دیپلماتیک و امنیتی و … را دربرنمی‌گیرد. به عبارتی، در دیگر عرصه‌ها، هیچ تحول جدیدی در مناسبات دو طرف ایجاد نشده است و روابط آنها همچنان پابرجاست. اما به نظر می‌رسد با ادامه روند کنونی «سیاست و قدرت» در ترکیه، می‌توان در آینده شاهد کاهش مناسبات در حوزه‌های دیگر روابط دوجانبه هم بود.

دو؛ قطع روابط اقتصادی و تجاری ترکیه با رژیم‌صهیونیستی در صورتی که عملیاتی شود، یک «اقدام ارزشمند» محسوب می‌شود که نشان‌دهنده احساس مسئولیت دولت اردوغان در خصوص توقف جنایات رژیم غاصب در غزه است که می‌تواند نقش «مؤثر» و «نیرومندی» در تحولات مربوط به جنگ غزه ایفا کند.

اگرچه دولت ترکیه از سرگیری روابط تجاری با رژیم‌صهیونیستی را منوط به موافقت این رژیم با ارسال کمک‌های انسان‌دوستانه به غزه کرده است، اما برای ترکیه و افکار عمومی آن، این مسأله غیرقابل کتمان می‌باشد که جنگ‌طلبی و نسل‌کشی، از «سیاست‌های پایدار» رژیم‌صهیونیستی در قبال فلسطینیان است؛ از این رو، روابط تجاری با این رژیم که به‌معنای ایجاد «فضای تنفس» برای ادامه حیات آن است، به زیان ملت فلسطین می باشد.

سه؛ عوامل و مؤلفه‌های مختلفی در دو عرصه داخلی و خارجی وجود دارد که در سیاست اخیر دولت ترکیه مبنی بر بازنگری در روابط تجاری با رژیم‌صهیونیستی دخیل هستند.

خودداری دولت بایدن از تعیین چهارچوب زمانی سفر اردوغان به واشنگتن، نگرانی‌های منطقه‌ای و بین‌المللی از ادامه روند کنونی جنگ غزه که همچنان ادامه دارد، تبدیل جنگ به یک «مسأله شخصی» برای نتانیاهو و همچنین چالش‌های مهمی که به‌خصوص در سطح افکار عمومی و احزاب رقیب در مقابل وضعیت کنونی و آینده جریان‌های سیاسی حاکم در کشورهای دوست و همکار این رژیم به وجود آمده است، مسائل مهمی هستند که قطعاً در «تغییر تدریجی» محاسبات آنکارا و بازنگری در روابط تجاری با رژیم‌صهیونیستی نقش دارند و دولت آقای اردوغان دیگر بیش از این نمی‌توانست آن‌ها را نادیده بگیرد.

چهار؛ رژیم‌صهیونیستی بعد از ۷ اکتبر و جنگ غزه با قبل از آن «تفاوت» بسیاری دارد. امروز حتی متحدان و شرکای غربی این رژیم در مناسبات دوجانبه خود با تل‌آویو به‌شدت «محتاطانه» عمل می‌کنند. در چند ماه اخیر، درباره رژیم‌صهیونیستی مسائل قابل تأملی در حوزه افکار عمومی، دانشگاه‌های جهان، مجامع بین‌المللی حقوقی و … به وجود آمده است که تاکنون سابقه نداشته و ادامه روابط دوجانبه با این رژیم را برای متحدان آن پرهزینه کرده است؛ مسأله‌ای که به نظر می‌رسد رئیس جمهور ترکیه به خوبی آن را دریافته است.

بنابراین سیاست کاهش روابط با رژیم‌صهیونیستی به هر میزان، نه تنها یک اقدام «واقع‌بینانه و منطقی» است، بلکه یک «دستاورد» مهم در عرصه سیاست‌های منطقه‌ای و خارجی ترکیه هم محسوب می‌شود. حتی اگر در کم و کیف قطع روابط تجاری ترکیه با رژیم‌صهیونیستی «تشکیک» شود، اما پیامدهای آن برای رژیم‌صهیونیستی حتی از نظر روانی، موضوع کم‌اهمیتی نیست.

موضوع اصلی این است که سرانجام دولت ترکیه، اگرچه با تأخیر، به این نتیجه رسیده است که رابطه با رژیم‌صهیونیستی نمی‌تواند چشم‌انداز خوبی در پیش‌روی «سیاست و قدرت» در این کشور قرار دهد و از نظر منطق سود – هزینه هم، دارای سود کمتر و هزینه بیشتر است.