فرشاد عادل – دبیرکل اندیشکده مطالعات راهبردی ایران و چین

رویکرد تهاجمی دولت پیشین ترامپ در قبال چین، این تصور را ایجاد کرده است که احتمالا در طول چهار سال آینده روابط چین و آمریکا دچار چالش‌هایی خواهد شد. با این حال، این احتمال نیز دور از ذهن نیست که چین با صبر و شکیبایی در برابر تصمیمات ترامپ و همچنین در پیش گرفتن نگاهی آینده‌نگرانه نسبت به رابطه با آمریکا، از دامن زدن به چالش‌ها در روابط دو کشور اجتناب کند.

در عین حال، همان طور که قابل پیش‌بینی بود، ترامپ در تلاش برای گسترش قدرت اقتصادی آمریکا، جنگ تجاری با چین را تشدید کرده و در این مسیر با استفاده از دو ابزار تعرفه‌ها و تحریم، به مقابله با قدرت چین برخاسته است. با این حال، تمرکز او بر منافع کوتاه مدت آمریکا ممکن است در نهایت به نفع چین باشد، چرا که نگاه متمایز او به شراکت راهبردی آمریکا با سایر کشورها این امکان را برای چین به وجود خواهد آورد که دست به ایجاد اتحادهای سیاسی و اقتصادی جدیدی بزند.
در 21 فوریه 2025 ترامپ براساس یک یادداشت اجرایی به کمیته سرمایه‌گذاری خارجی در ایالات متحده (CFIUS) دستور داد تا سرمایه‌گذاری‌های چین در صنایع استراتژیک ایالات متحده را محدود کند. این یادداشت علاوه بر محدودسازی سرمایه‌گذاری چین در صنایع استراتژیک، خواستار محدود کردن خرید زمین‌های کشاورزی و املاک و مستغلات در نزدیکی تاسیسات حساس است. بر اساس اطلاعات منتشر شده از سوی کاخ سفید، حدود 2 درصد از کل زمین‌های کشاورزی ایالات متحده متعلق به نهادها و افراد خارجی است و چین مالک بیش از 350000 هکتار زمین کشاورزی است. پیش از آن نیز، ترامپ در اعلامیه مجزایی دستور اعمال تعرفه 25 درصدی فولاد و آلومینیوم را بر همه شرکای اقتصادی آمریکا صادر کرد که این امر اگرچه ممکن است به طور مستقیم چندان بر چین اثر نداشته باشد (به دلیل حجم اندک صادرات فولاد چین به آمریکا) اما صادرات غیر مستقیم فولاد چین به آمریکا را که عمدتا از کانادا و ویتنام انجام می‌شود، را تحت تاثیر قرار خواهد داد. اظهارات ترامپ پیرامون «باز پس‌گیری پاناما» و همچنین اعمال تعرفه 10درصدی بر واردات فنتانیل از چین از دیگر اقدامات ترامپ در ماه گذشته بود که با هدف آغاز جنگ تجاری با چین به انجام رسید.
در برابر اقدامات ترامپ، چین به طور فعال و به‌ویژه در مورد واردات فنتانیل و تعرفه‌های جدید اعمال شده بر آن، واکنش نشان داده و به شدت از سیاست‌های تجاری ترامپ انتقاد کرده و آن‌ها را ناعادلانه و غیرمنصفانه دانست. وزارت بازرگانی چین اعلام کرده که هرگونه اقدام تجاری یک‌جانبه از سوی ایالات متحده، ناقض قوانین سازمان تجارت جهانی است و چین حق دارد که از حقوق و منافع خود دفاع کند. این وزارت‌خانه تهدید کرده است که ممکن است به سازمان تجارت جهانی شکایت کند. در این راستا، چین به ایالات متحده هشدار داده که نباید مسائل اقتصادی و تجاری را سیاسی کند، زیرا این رویکرد می‌تواند به بی‌اعتمادی و تنش‌های بیشتر در روابط دوجانبه منجر شود. علاوه بر این، چین هشدار داده است که قوانین سخت‌گیرانه‌تر و تعرفه‌های جدید ممکن است اعتماد شرکت‌های چینی به بازار ایالات متحده را تضعیف کند. بنابراین انتظار می‌رود رویکردهای دولت جدید آمریکا در قبال روابط تجاری با چین موجب افزایش تعرفه‌ها، تحریم‌ها و کنترل‌های صادراتی علیه اقتصاد چین شود و این امر چین را با این سوال کلیدی روبرو خواهد کرد که بهترین واکنش در برابر اقدامات آمریکا چیست؟

بر اساس منطق اقتصادی، پرهیز پکن از مقابله با اقدامات آمریکا و عبور از دوره چهار ساله ترامپ، انتخابی صحیح‌تر به نظر می‌رسد، اما با این حال، مواجهه‌ سیاست‌مداران چینی با سیل تحریم‌های ایالات متحده، آن‌ها را تحت فشارهای داخلی و بین‌المللی قرار خواهد داد تا برای پیشگیری از شکست دست به اقداماتی بزنند.

اگرچه به نظر می‌رسد که پکن با در نظر گرفتن ضرورت تعامل با آمریکا برای دسترسی مداوم به سرمایه خارجی، فناوری‌های پیشرفته و بازارهای جهانی تاکنون محتاط و خویشتن‌دار عمل کرده است، اما تشدید اقدامات ترامپ ممکن است به آسیب‌های جدی بر اقتصاد چین و کم اثر شدن اهرم‌های اقتصادی استراتژیک این کشور در رقابت با آمریکا منجر شود.
در طی سال‌های گذشته، چین چندین اقدام متقابل مانند اعلام «فهرست نهادهای غیر قابل اعتماد» در سال 2020، «قانون مقابله با اعمال غیر موجه برون سرزمینی» و«قانون ضد تحریم خارجی» را در سال 2021 در برابر تحریم‌های آمریکا انجام داده است که از نظر بسیاری از کارشناسان اثرگذاری این اقدامات مبهم بوده و بیشتر به عنوان اقدامی نمادین تفسیر شده است؛ اما انتظار می‌رود با روی کار آمدن دولت ترامپ سوگیری جدیدی در میان دولت‌مردان چینی به منظور تلاش برای به دست آوردن نفوذ بیشتر در حوزه‌های خاص نظیر فن‌آوری‌های برتر و مواد معدنی کمیاب شکل گیرد.
به عنوان نمونه در اکتبر 2024 چین در واکنش به فروش پهپادهای شرکت Skydio به تایوان، تحریم‌هایی را علیه این شرکت آمریکایی اعمال کرد که این موضوع زنجیره تامین این شرکت را با بحران روبرو ساخت؛ و یا در نمونه‌ای دیگر با ظهور هوش مصنوعی دیپ سیک، بازارهای مالی آمریکا دچار ریزش شدند.

در شرایط کنونی، به نظر می‌رسد که چین از توان محدودی برای مقابله با جنگ اقتصادی آمریکا برخوردار است و به همین دلیل این کشور تلاش دارد تا در دوره چهار ساله ترامپ صرفا آسیب‌های وارد شده بر اثر جنگ اقتصادی آمریکا را کاهش دهد. اما می‌توان پیش‌بینی کرد که این امر موجب تشدید تلاش‌های چین برای توسعه نفوذ خود در حوزه‌هایی نظیر فن‌آوری‌های برتر شود تا در برابر بحران‌های آتی از این ابزار در جهت مقابله با آمریکا استفاده کند.

به طور کلی، رویکرد اصلی در چین این است که چهار سال دوره ترامپ را باید به نحوی سپری کرد و این امر نباید تاثیر زیادی بر چشم انداز بلند مدت حضور چین در بازار آمریکا در دهه‌های آینده داشته باشد. به همین سبب در دو راهی پاسخ شدید در برابر اقدامات ترامپ و یا پذیرش خواسته‌های وی، تلاش دارد راهکار میانه‌ای را اتخاذ کند که شامل اعمال کنترل‌های صادراتی بر برخی صنایع خاص نظیر تکنولوژی‌های برتر و عناصر معدنی کمیاب است. با این حال، در چین این ذهنیت هم وجود دارد که آمریکا بزرگترین قدرت اقتصادی جهان است و چین همچنان بزرگ ترین کشور در حال توسعه؛ بنابراین این اعمال تحریم‌های متقابل از سوی چین وزنی برابر با اقدامات آمریکا علیه چین نخواهد داشت. اما بدیهی است که این جنگ تجاری میان دو قدرت اقتصادی برتر جهان هر دو کشور را متاثر خواهد کرد و ترامپ با سیاست معطوف به قدرت هرگونه اقدام متقابل چین را به شکلی قلدر مابانه برنمی‌تابد و اگر اعتراضی هم به اقدام متقابل چین دارد، از این موضع است.