عبدالرحمن فتح‌ اللهی – کارشناس مسائل منطقه

زمینه‌ها و انگیزه‌های تصمیم آمریکا

سیاست کاهش حضور نظامی آمریکا در سوریه، ریشه در شعار «اول آمریکا» دارد که دونالد ترامپ از کارزار انتخاباتی ۲۰۱۶ خود بر آن تأکید کرده است. ترامپ حضور نظامی در مناطق بحرانی، به‌ویژه در غرب آسیا را بار اقتصادی و راهبردی سنگینی برای آمریکا می‌داند. این دیدگاه در دوره دوم ریاست‌جمهوری وی نیز تقویت شده و کاهش نیروهای نظامی در سوریه را باید به‌عنوان گامی برای تحقق این رویکرد مورد توجه قرار داد. پنتاگون اعلام کرده که این کاهش پس از ارزیابی وضعیت امنیتی شمال و شرق سوریه انجام خواهد شد و هدف آن محصور کردن مأموریت‌های آمریکا به حوزه‌های امنیتی است که از منافع این کشور بدون درگیر شدن در پیچیدگی‌های ژئوپلیتیکی محلی دفاع می‌کند. با این حال، این اقدام به‌معنای خروج کامل نیروهای آمریکا از سوریه نیست، بلکه بازتعریفی از حضور نظامی با تمرکز بر پایگاه‌های بزرگ‌تر و امن‌تر محسوب می‌شود.

یکی از انگیزه‌های کلیدی این تصمیم، توافق میان نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) و احمد الشرع (جولانی)، رئیس موقت سوریه و رهبر هیئت تحریرالشام است که در مارس ۲۰۲۵ شکل گرفت. این توافق، که بر پیگرد هسته‌های داعش و مبادله اطلاعات متمرکز است، به آمریکا این امکان را داده که با تکیه بر بازیگران محلی، سیاست «تقسیم بارهای امنیتی» را اجرا کند. واشنگتن معتقد است که قسد و نیروهای محلی، حتی با وجود اختلافات، می‌توانند تهدیدات تروریستی را مدیریت کنند، چرا که این امر به کاهش تدریجی حضور نظامی آمریکا بدون ایجاد خلاء فوری کمک می‌کند. علاوه بر این، تفاهمات اعلام‌نشده میان ترامپ و رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه نیز در این خصوص نقش مهمی ایفا کرده است. گزارش‌ها حاکی از پیشنهاد آنکارا برای ارائه تسهیلات امنیتی و اطلاعاتی در مقابل عقب‌نشینی تدریجی آمریکا از شمال سوریه و پر کردن این خلاء توسط گروه «ارتش ملی سوریه» است. این توافق به ترکیه اجازه می‌دهد نفوذ خود را در شمال سوریه گسترش دهد و همزمان فشار بر کردها را افزایش دهد، که البته با اهداف امنیتی آنکارا نیز همخوانی دارد.

از منظر داخلی، این تصمیم با استقبال بخشی از افکار عمومی آمریکا مواجه شده که از مداخلات نظامی طولانی‌مدت در غرب آسیا خسته شده‌اند. سندروم عراق- افغانستان، که به نارضایتی عمومی از هزینه‌های هنگفت و تلفات انسانی منجر شده، انگیزه‌ای برای کاهش حضور نظامی در سایر مناطق بحرانی است. با این حال، این سیاست با شروطی همراه است که دوروتی شی، معاون نمایندگی آمریکا در سازمان ملل، در نشست شورای امنیت مطرح کرد. او تأکید کرد که کاهش تحریم‌های سوریه منوط به شروطی چون طرد کامل تروریسم، جلوگیری از نفوذ ایران و متحدانش، نابودی سلاح‌های کشتار جمعی و تضمین امنیت همه سوری‌ها است. این شروط نشان‌دهنده رویکرد محتاطانه واشنگتن برای حفظ نفوذ خود در منطقه، حتی در صورت کاهش حضور نظامی‌اش می‌باشد.

پیامدهای داخلی در سوریه

پیامدهای این تصمیم در سطح داخلی سوریه قابل‌توجه است. کردها، به‌عنوان متحدان اصلی آمریکا در مبارزه با داعش، این کاهش را نشانه‌ای از تغییر اولویت‌های واشنگتن تفسیر می‌کنند. این امر ممکن است قسد را به جستجوی جایگزین‌های امنیتی، مانند روسیه، سوق دهد، به‌ویژه که دستاوردهای سیاسی کردها برای تشکیل دولت خودمختار در معرض خطر قرار گرفته است. خروج آمریکا همچنین می‌تواند تنش‌های قومی میان کردها و اعراب را تشدید کرده و به هرج‌ومرج یا چندپارگی جغرافیایی در شمال و شرق سوریه منجر شود. از سوی دیگر، کاهش حضور آمریکا ر سوریه ممکن است به احیای داعش کمک کند، زیرا فشار نظامی بر این گروه کاهش می‌یابد و هسته‌های زیرزمینی آن فرصت بازسازی پیدا می‌کنند.

پیامدهای منطقه‌ای و نقش بازیگران

در سطح منطقه‌ای، این تصمیم آمریکا، بازیگران مختلفی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. ترکیه از این فرصت برای گسترش نفوذ خود و مهار کردها استفاده خواهد کرد، که می‌تواند به تشدید درگیری‌ها در شمال سوریه منجر شود. رژیم اسرائیل، که نگران افزایش نفوذ ایران و متحدانش است، با این تصمیم مخالف است و ممکن است به افزایش حملات هوایی پیشگیرانه در سوریه روی آورد یا مکانیسم‌های هماهنگی با اردن و روسیه را برای کنترل جنوب سوریه تقویت کند. این اقدامات می‌توانند تنش‌ها را در منطقه تشدید کنند. روسیه، که پس از درگیری در اوکراین نفوذش در سوریه کاهش یافته، ممکن است از این فرصت برای ایفای نقش دیپلماتیک قوی‌تر استفاده کند، هرچند تمایلی به حضور مستقیم در مناطق پرتنش ندارد.

در سطح بین‌المللی، این تصمیم بر جایگاه آمریکا به‌عنوان یک قدرت مداخله‌گر تأثیر می‌گذارد. کاهش حضور نظامی ممکن است به تضعیف اعتبار آمریکا در میان متحدانش منجر شود و رقبا را به پر کردن خلاء قدرت این کشور در غرب آسیا تشویق کند. در عراق، این تصمیم می‌تواند به تعدیلات لجستیکی در موقعیت نیروهای آمریکایی منجر شود، اما بعید است مأموریت‌های آن‌ها را تغییر دهد. همچنین، این اقدام ممکن است موضع آمریکا در پرونده اوکراین را به زیان روسیه تقویت کند، که برای مسکو از اولویت بیشتری نسبت به گسترش نفوذ در سوریه برخوردار است.

جابجایی نیروها نیز بخش مهمی از این سیاست است. پنتاگون انتقال نیروها و تجهیزات از پایگاه‌های دیرالزور، از جمله نیروگاه گاز کونوکو و میدان العمر، به پایگاه‌های استان حسکه و حومه شرقی حلب را آغاز کرده است. این بزرگ‌ترین انتقال نیرو از زمان ورود آمریکا به سوریه محسوب می‌شود و به دولت جدید سوریه اجازه می‌دهد نفوذ خود را در مناطق غنی از نفت و گاز گسترش دهد. واشنگتن همچنین در حال ایجاد پایگاه بزرگی در نزدیکی سد تشرین در حومه شرقی حلب است و قصد دارد پایگاه‌هایی از رمیلان تا التنف و مثلث مرزی سوریه، عراق و اردن ایجاد کند. این تغییر تاکتیکی به آمریکا اجازه می‌دهد حضور خود را در مکان‌های امن‌تر و راهبردی‌تر متمرکز کند.

جابجایی نیروها و دیپلماسی منطقه‌ای

همزمان، دیپلماسی منطقه‌ای نیز تحت تأثیر این تحولات قرار گرفته است. کوری میلز، نماینده کنگره آمریکا، که به‌تازگی دیداری محرمانه با احمد الشرع (جولانی) داشته، حامل نامه‌ای از او برای دونالد ترامپ است. میلز در گفتگو با بلومبرگ اعلام کرد که با جولانی درباره لغو تحریم‌های سوریه و برقراری صلح با رژیم اسرائیل مذاکره کرده است. جولانی، که نیازمند لغو تحریم‌ها برای بازسازی اقتصاد ویران‌شده سوریه و جذب سرمایه‌گذاری از کشورهای خلیج فارس است، آمادگی خود را برای همکاری با آمریکا در مبارزه با تروریسم و تضمین نابودی سلاح‌های شیمیایی اعلام کرده است. با این حال، رژیم اسرائیل به جولانی بی‌اعتماد است و با لغو تحریم‌ها مخالف است، به‌ویژه که ارتش این رژیم پس از قدرت‌گیری جولانی، حملات گسترده‌ای به مواضع نظامی سوریه انجام داده است.

در مجموع، سیاست کاهش حضور نظامی آمریکا در سوریه، اگرچه با انگیزه‌های داخلی و تفاهمات منطقه‌ای شکل گرفته، اما پیامدهای پیچیده‌ای به دنبال دارد. این تصمیم ممکن است به بی‌ثباتی بیشتر در سوریه، تشدید تنش‌های قومی و مذهبی و تقویت رقبای منطقه‌ای منجر شود. موفقیت این سیاست به توانایی آمریکا در مدیریت خلاء قدرت و حفظ نفوذ خود از طریق بازیگران محلی و متحدان منطقه‌ای بستگی دارد. با این حال، پیچیدگی‌های ژئوپلیتیکی سوریه و رقابت‌های منطقه‌ای، این مسیر را با چالش‌های جدی مواجه می‌سازد.