همایون قاسمی – پژوهشگر روابط بین‌الملل

بخش‌بزرگی از درگیری‌های نظامی قرن 21 به صلح ختم نشده و طرفین یا به یک آتش‌بس شکننده دست یافته و یا به سبب فروکش کردن درگیری‌ها، در خطوط مقدم متوقف شده‌اند. در حال حاضر هم به رغم تلاش‌های صورت گرفته، چشم‌انداز روشنی برای دستیابی به یک صلح پایدار برای جنگ اوکراین پیش‌بینی نمی‌شود. لازم به ذکر است که روسیه نیز سابقه مسکوت گذاشتن وضعیت جنگی را پیش از این در تاریخ خود دارد، برای نمونه بعد از جنگ‌جهانی دوم به سبب اختلافات روسیه و ژاپن بر سر جزایر کوریل، به رغم داشتن روابط دیپلماتیک، طرفین هنوز به صورت رسمی با یکدیگر قرارداد صلحی به امضاء نرسانده‌اند و حتی ممکن است روابط روسیه و اوکراین نیز پس از جنگ به سرنوشت مشابهی دچار شود.

دور پیشین مذاکرات مستقیم بین طرفین، در روزهای ابتدایی جنگ در سال 2022 بود که بدون حصول نتیجه کنار گذاشته شد و مذاکرات اخیر نیز به سرنوشتی مشابه دچار شد و تنها دستاورد رسمی آن، تبادل تعداد 1000 اسیر جنگی از هر طرف بود که از بعد انسانی قابل توجه بود.

درحال حاضر، چهار کنشگر اصلی این جنگ «روسیه، اوکراین، اتحادیه اروپا و ایالات‌متحده‌آمریکا» هستند که هر کدام امیال و منافع خود را دنبال می‌کنند. از نوامبر 2023 و ضدحمله ناموفق اوکراین، ماشین‌جنگی روسیه عملیات تهاجمی خود را دوباره از سرگرفته و در جبهه‌های جنگ دست بالا را داشته و با گذشت هر روز، زمین‌ بیشتری را به تصرف خود درمی‌آورد. مهم‌ترین خواسته کرملین درحال حاضر، الحاق کریمه و 4 استان لوهانسک، دونتسک، زاپاروژیا و خرسون و به رسمیت شناخته شدن آنها به عنوان خاک روسیه است. لازم به ذکر است که بخش‌هایی از این استان‌ها هنوز در اختیار نیروهای اوکراینی است و روسیه آنها را به طور کامل به تصرف خود درنیاورده است. اوکراین نیز پذیرش از دست دادن سرزمینش را بزرگ‌ترین خط قرمز برای رسیدن به یک توافق به شمار می‌آورد. روسیه تهدید کرده که در صورت طولانی‌تر شدن روند جنگ، قسمت‌های بیشتری از خاک اوکراین را علاوه بر مناطق مذکور، به تصرف خود در خواهد آورد.

خواسته دیگر مسکو، برگزاری هرچه سریعتر انتخابات در اوکراین است. از ماه مِی 2024، دوره ریاست‌جمهوری زلنسکی به صورت رسمی به پایان رسیده است، اما به سبب شرایط جنگی، اوکراین انتخابات جدیدی برای ریاست‌جمهوری نداشته و دولت زلنسکی در قدرت باقی‌مانده است. کرملین دولت‌کنونی را غیرقانونی تلقی کرده و هرگونه توافق با آن را ناپایدار دانسته و خواستار برقراری صلح با دولت جدیدی است که پس از انتخابات روی کار بیاید.

اما خواسته اصلی اوکراین در این دور مذاکرات، آتش‌بس موقت 30 روزه بود که مورد قبول روسیه واقع نشد. طرف روسی مدعی است که در صورت برقراری چنین آتش‌بسی، اوکراین از این فرصت برای واردات سلاح و بازیابی توان نظامی خود استفاده خواهد کرد و این آتش‌بس کمکی به روند دستیابی به صلح نخواهد کرد.

ترامپ پیش از رسیدن به قدرت مدعی بود که در روزهای آغازین دولتش، به جنگ اوکراین خاتمه خواهد داد که تا کنون از دستیابی به این مهم بازمانده است. در این دور از مذاکرات ایالات‌متحده تمام تلاش خود را برای دستیابی به آتش‌بس 30 روزه کرد که مورد قبول روسیه واقع نشد و ترامپ نیز پس از عدم‌حصول نتیجه در مذاکرات و گفت‌وگوی تلفنی اخیرش با پوتین، خواستار کنار کشیدن آمریکا از روند مذاکرات شده تا طرفین خود به توافق دست پیدا کنند.

بروکسل نیز با مشاهده کاهش مشارکت ایالات‌متحده در حمایت از اوکراین و همکاری با اروپا، به دنبال اتخاذ یک سیاست مستقل برای امنیت اتحادیه است و جنگ اوکراین را آزمونی بزرگ برای خود می‌بیند. اتحادیه اروپا شکست کامل اوکراین در این جنگ را به مثابه خدشه‌دار شدن بازدارندگی خود (در نبود آمریکا) در برابر روسیه می‌بیند و موج جدیدی از تحریم‌ها را علیه روسیه به خصوص ناوگان سایه، اعمال، و به دنبال ارسال بسته‌های جدید کمک‌های نظامی و اقتصادی به اوکراین است.

در چنین شرایطی، به نظر می‌رسد تا زمانی که روسیه از تفوق خود در میدان نبرد اطمینان خاطر داشته باشد، خاتمه جنگ اوکراین پشت میز مذاکره حداقل در آینده نزدیک، دور از انتظار خواهد بود.