نگار خردمند – کارشناس اقتصاد بین‌الملل

رقابت تجاری و فناورانه آمریکا و چین در سال‌های اخیر از سطح تعرفه‌ها فراتر رفته و به حوزه نظام پولی و ارزی کشیده شده است؛ اما آیا جنگ تعرفه‌ها و فشارهای مالی ناشی از آن، می‌تواند به تضعیف موقعیت دلار بینجامد و هم‌زمان فضایی عملیاتی برای توسعه سازوکارهای تجارت غیردلاری برای کشورهای تحت تحریم ایجاد کند؟ اگرچه به نظر می‌رسد دلار همچنان ستون اصلی نظام مالی جهانی باقی خواهد ماند، اما تکانه‌های ناشی از رقابت ژئو اقتصادی آمریکا و چین، پنجره‌هایی محدود، اما قابل‌بهره‌برداری برای ایجاد ترتیبات مالی جایگزین فراهم کرده است.

تعرفه‌ها، بدهی و مقاومت دلار

تحلیل‌های منتشرشده در «شورای آتلانتیک» نشان می‌دهد که داده‌های موجود هنوز حکایت از فروپاشی قریب‌الوقوع دلار ندارند و سهم آن در ذخایر ارزی جهانی باوجود کاهش تدریجی، همچنان غالب است. این گزارش تأکید می‌کند که عمق بازارهای مالی آمریکا و نقدشوندگی بالا، مزیت‌هایی هستند که به‌سادگی جایگزین نمی‌شوند.

بااین‌حال، در اوراسیا ریویو بحث شده است که سیاست‌های تعرفه‌ای دونالد ترامپ، باوجود انتقادات گسترده، بخشی از صنایع داخلی را احیا کرده و به بازتعریف زنجیره‌های تأمین انجامیده است. این سیاست‌ها در کنار رشد کندتر بدهی ملی در سال 2025، تصویری پیچیده از اقتصاد آمریکا ارائه می‌دهد که همزمان با چالش‌های تورمی و فشارهای سیاسی داخلی مواجه است.

تحلیل‌های مؤسسه پیترسون نیز نشان می‌دهد که تجربه تورم پس از کووید-19 و مناقشات پیرامون سیاست‌های تجاری، اعتماد جهانی به ثبات سیاستگذاری آمریکا را تحت تأثیر قرار داده است. همچنین بحث‌هایی درباره احتمال ابطال حقوقی برخی تعرفه‌ها در دیوان عالی، عدم قطعیت حقوقی را افزایش داده است. این مجموعه عوامل، اگرچه هنوز جایگاه دلار را متزلزل نکرده، اما انگیزه کشورها برای تنوع‌بخشی ارزی را تقویت کرده است.

رقابت ارزی و دیجیتال؛ از یوآن دیجیتال تا تسویه محلی

رقابت آمریکا و چین اکنون به حوزه ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی نیز کشیده شده است. چین با توسعه یوآن دیجیتال، در پی کاهش وابستگی به زیرساخت‌های مالی تحت سلطه دلار است. در این چارچوب، ارز دیجیتال نه‌تنها ابزار پرداخت، بلکه بخشی از راهبرد ژئو اقتصادی محسوب می‌شود.

هم‌زمان، تحلیل‌های منتشرشده در پی‌آی‌آی‌ای درباره شوک‌های فناورانه مانند جهش هوش مصنوعی و رقابت در مواد معدنی حیاتی نشان می‌دهد که اقتصاد دیجیتال و زیرساخت‌های فناوری، به لایه جدیدی از رقابت قدرت‌های بزرگ تبدیل شده است. کنترل بر زنجیره‌های تأمین مواد معدنی حیاتی که برای صنایع پیشرفته و فناوری‌های سبز ضروری است، می‌تواند به اهرم فشار مالی و صنعتی بدل شود.

در چنین فضایی، استفاده از ارزهای محلی در تجارت دوجانبه میان چین، هند و روسیه افزایش یافته است. هرچند این روند هنوز سهم کوچکی از تجارت جهانی را تشکیل می‌دهد، اما برای کشورهای تحت تحریم، اهمیت عملیاتی دارد. کاهش وابستگی به نظام تسویه دلاری و استفاده از نظام‌های مالی پرداخت جایگزین، خطر تحریم‌های ثانویه را کاهش می‌دهد و فضای مانور بیشتری فراهم می‌کند.

راهکارهای عملیاتی برای بهره‌برداری از تکانه‌ها

تمرکز صرف بر افول یا بقای دلار، کمکی به سیاست‌گذاری عملی نمی‌کند. آنچه اهمیت دارد، طراحی سازوکارهای اجرایی برای تنوع‌بخشی مالی است. نخست، توسعه پیمان‌های پولی دوجانبه و چندجانبه با کشورهایی مانند چین، هند و روسیه می‌تواند امکان تسویه بخشی از تجارت در ارزهای محلی را فراهم کند. این پیمان‌ها باید با سازوکارهای تضمین تبدیل‌پذیری و مدیریت ریسک همراه باشد تا اعتماد فعالان اقتصادی جلب شود.

دوم، بهره‌گیری از ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی یا پلتفرم‌های پرداخت منطقه‌ای می‌تواند هزینه تراکنش و وابستگی به شبکه‌های تحت سلطه دلار را کاهش دهد. در این مسیر، همکاری فنی با اقتصادهایی که تجربه عملیاتی در این حوزه دارند، اهمیت کلیدی دارد.

سوم، ایجاد صندوق‌های تسویه چندجانبه برای تجارت کالاهای راهبردی مانند انرژی و مواد معدنی می‌تواند بخشی از مبادلات را از چرخه دلار خارج کند. تجربه همکاری‌های محدود در چارچوب بریکس نشان می‌دهد که چنین سازوکارهایی، اگرچه هنوز در مراحل ابتدایی هستند، اما قابلیت توسعه دارند.

چهارم، تنوع‌بخشی به ذخایر ارزی و افزایش سهم طلا و ارزهای غیردلاری در سبد ذخایر، به‌عنوان پوشش ریسک نوسانات ژئو اقتصادی عمل می‌کند. این اقدام باید با اصلاحات ساختاری در نظام بانکی داخلی همراه شود تا ثبات مالی حفظ گردد.

جنگ تعرفه‌ها و رقابت ارزی آمریکا و چین، نظام مالی جهانی را وارد مرحله‌ای از عدم قطعیت کنترل‌شده کرده است. دلار همچنان ارز مسلط باقی مانده، اما تکانه‌های سیاسی، حقوقی و فناورانه انگیزه تنوع‌بخشی را افزایش داده است. برای کشورهای تحت تحریم، این وضعیت نه به معنای فروپاشی قریب‌الوقوع نظم دلاری، بلکه فرصتی محدود برای طراحی سازوکارهای موازی است. بهره‌برداری از این فرصت مستلزم رویکردی عمل‌گرایانه، تنوع‌بخشی تدریجی و اجتناب از وابستگی کامل به هر ارز جایگزین است.

در نهایت، آینده نظام مالی جهانی احتمالاً نه تک‌قطبی دلاری خواهد بود و نه به‌سرعت به نظامی کاملاً چند ارزی تبدیل خواهد شد، بلکه به سمت نظمی ترکیبی حرکت خواهد کرد که در آن بازیگران هوشمند می‌توانند با ایجاد زیرساخت‌های منعطف و همکاری‌های هدفمند، از شکاف‌های رقابت قدرت‌های بزرگ به نفع منافع ملی خود بهره‌برداری کنند.