حمید خوش‌آیند – کارشناس مسائل منطقه

حمله اخیر رژیم صهیونیستی به پایگاه هوایی ابوالظهور در شمال سوریه، در فاصله حدود ۷۰ کیلومتری مرز ترکیه، بار دیگر احتمال تشدید تنش میان تل‌آویو و آنکارا را در کانون توجه محافل سیاسی و رسانه‌ای منطقه قرار داده است. وقوع این حمله چند روز پس از امضای پیمان دفاعی مکه میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان، از سوی برخی ناظران اقدامی حساب‌شده برای ارسال پیام به ترکیه و محدودکردن نقش آن در معماری امنیتی جدید سوریه ارزیابی شده است.

بااین‌حال، حتی اگر این حمله تلاشی برای آزمودن حساسیت‌ها و ظرفیت واکنش ترکیه تلقی شود، نباید آن را نشانه تغییر بنیادین موازنه قوا یا قرارگرفتن آنکارا در موقعیت ضعف تلقی کرد. ترکیه، اگرچه از قدرتی مطلق و بدون محدودیت برخوردار نیست، لیکن همچنان یکی از بازیگران مهم منطقه‌ای محسوب می‌شود. درعین‌حال، نباید نقش ایران نیز به‌عنوان یک قدرت بزرگ منطقه‌ای فراموش شود؛ تهران با برخورداری از عمق راهبردی، توان موشکی و پهپادی، شبکه‌های منطقه‌ای و تجربه عملیاتی، همچنان از عناصر تعیین‌کننده در معادلات امنیتی غرب آسیا می‌باشد.

با وجود افزایش فشارها و تشدید لفاظی‌های سیاسی میان آنکارا و تل‌آویو، سناریوی جنگ مستقیم میان دو طرف همچنان دور از انتظار است. هر دو طرف به‌خوبی از هزینه‌های سنگین و پیامدهای غیرقابل‌کنترل چنین درگیری آگاه هستند و می‌کوشند رقابت خود را در محدوده‌ای مدیریت کنند که به رویارویی نظامی تمام‌عیار منتهی نشود. رژیم صهیونیستی نه توان و نه علاقه کافی برای گشودن جبهه‌ای جدید علیه ترکیه دارد و آنکارا نیز بنا بر ملاحظات داخلی، اقتصادی، امنیتی و بین‌المللی، در پی ورود به جنگ مستقیم با تل‌آویو نیست. ازاین‌رو، روند موجود بیش از آنکه مقدمه جنگ باشد، نوعی رقابت سخت و فزاینده در عرصه‌های سیاسی، اطلاعاتی، نظامی و ژئوپلیتیکی محسوب می‌شود.

علت اجتناب رژیم صهیونیستی از جنگ با ترکیه

ترکیه برای رژیم صهیونیستی، برخلاف گروه‌هایی مانند حماس، بازیگری نیست که بتوان با یک عملیات محدود یا کارزار کوتاه‌مدت آن را تضعیف کرد. آنکارا عضو ناتو و گروه ۲۰ است، از ظرفیت‌های صنعتی و نظامی قابل‌توجهی برخوردار است و طی سال‌های اخیر وابستگی خود را به تأمین‌کنندگان خارجی در حوزه دفاعی کاهش داده است.

البته این واقعیت به معنای برخورداری ترکیه از برتری مطلق یا مصونیت کامل در برابر فشارهای نظامی و اقتصادی نیست. توانمندی‌های ترکیه در حوزه پهپادها، موشک‌ها، صنایع دفاعی و عملیات برون‌مرزی، در کنار وابستگی‌های اقتصادی و محدودیت‌های ناشی از عضویت در ناتو قرار دارد؛ بنابراین، محاسبه رژیم صهیونیستی نه بر پایه ناتوانی ترکیه، بلکه بر مبنای هزینه بالای رویارویی مستقیم با آن انجام می‌شود.

حمله به ترکیه می‌تواند بحران را از سطح دوجانبه فراتر ببرد و بر مناسبات درون ناتو، امنیت مدیترانه شرقی و آرایش نیروها در سوریه اثر بگذارد.

از طرف دیگر، اظهارات برخی مقام‌های صهیونیستی درباره تبدیل‌شدن ترکیه به تهدیدی هم‌سطح ایران را باید بیشتر در چارچوب جنگ روانی و شکل‌دهی به ادراک تهدید تحلیل کرد. تل‌آویو در عمل می‌کوشد میان اعمال فشار بر ترکیه و پرهیز از اقدامی که به جنگ گسترده منجر شود، توازن برقرار کند.

ملاحظات ترکیه در قبال رژیم صهیونیستی

آنکارا نیز به دلایل متعددی خواهان گشودن جبهه نظامی علیه رژیم صهیونیستی نیست؛ اما این پرهیز را نباید به معنای انفعال دانست. ترکیه می‌کوشد با استفاده از ابزارهای دیپلماتیک، اقتصادی، اطلاعاتی و امنیتی، هزینه اقدامات رژیم صهیونیستی را افزایش دهد، بدون آنکه مستقیماً وارد جنگ شود.

ترکیه با چالش‌های اقتصادی و سیاسی داخلی، از جمله تورم، فشارهای مالی و رقابت‌های سیاسی پیش‌رو مواجه است و ورود به جنگ می‌تواند هزینه‌های سنگینی بر اقتصاد و ثبات داخلی آن تحمیل کند. افزون بر این، آنکارا در سوریه به دنبال تثبیت نفوذ، مدیریت ترتیبات امنیتی و اثرگذاری بر ساختارهای حکمرانی و نظامی است؛ در نتیجه، درگیری مستقیم با رژیم صهیونیستی می‌تواند این روند را پیچیده و منابع ترکیه را پراکنده کند.

آنکارا همچنین از توانمندی‌های هوایی، موشکی و اطلاعاتی رژیم صهیونیستی آگاه است و می‌داند رویارویی مستقیم می‌تواند دستاوردهای ژئوپلیتیکی آن را به خطر اندازد. در نتیجه، رابطه دو طرف بر نوعی بازدارندگی متقابلاً نابرابر، اما واقعی استوار است؛ یعنی هیچ‌یک از طرفین از برتری مطلق برخوردار نیست و آغاز جنگ می‌تواند هزینه‌هایی غیرقابل‌پیش‌بینی ایجاد کند.

رویکرد آمریکا

یکی از مهم‌ترین عوامل دور نگه‌داشتن سناریوی جنگ، نقش ایالات متحده است. رژیم صهیونیستی برای آغاز جنگی گسترده علیه کشوری مانند ترکیه، نمی‌تواند صرفاً بر توان داخلی خود تکیه کند و ناگزیر باید پیامدهای سیاسی، نظامی و راهبردی آن را در هماهنگی با واشنگتن ارزیابی کند.

تاکنون نشانه روشن و معتبری از موافقت آمریکا با حمله رژیم صهیونیستی به ترکیه مشاهده نشده است. برعکس، اظهارات مقام‌های آمریکایی، از جمله تام باراک، فرستاده ویژه رئیس‌جمهور آمریکا در امور سوریه، درباره نزدیک‌شدن طرفین به درگیری مستقیم و ضرورت ایجاد سازوکارهای ارتباطی، نشان می‌دهد که واشنگتن بیش از آنکه از تشدید این رقابت استقبال کند، در پی مهار آن است.

آمریکا از یک سو نمی‌خواهد آزادی عمل رژیم صهیونیستی در سوریه به طور کامل محدود شود و ازسوی‌دیگر، تمایلی ندارد اختلاف میان آنکارا و تل‌آویو به بحرانی تبدیل شود که انسجام ناتو و ترتیبات امنیتی مدیترانه شرقی را مختل کند. از این منظر، واشنگتن هم‌زمان ضمن حمایت از رژیم صهیونیستی و برای مدیریت دامنه تنش میان دو طرف تلاش می‌کند.

تحولات اخیر، اگرچه سطح تنش در روابط ترکیه و رژیم صهیونیستی را افزایش داده است، نباید مقدمه‌ای بر جنگ تلقی شود. آنچه در سوریه و مدیترانه شرقی در حال شکل‌گیری است، بیشتر به «جنگ سرد منطقه‌ای» شباهت دارد؛ رقابتی در عرصه دیپلماسی، تسلیحات، نفوذ منطقه‌ای و فشارهای نیابتی که در آن طرفین، ضمن نمایش قدرت، از عبور از خطوط قرمز خودداری می‌کنند.

در کوتاه‌مدت، تداوم تنش‌های کنترل‌شده و رقابت سیاسی و اطلاعاتی، محتمل‌تر از جنگ مستقیم است. همچنان که گفته شد، نه رژیم صهیونیستی آزادی عمل و اراده لازم برای گشودن چنین جنگی را دارد و نه ترکیه بنا بر ملاحظات داخلی و خارجی در پی ورود به آن است.