خاورمیانه به عنوان یکی پرالتهاب ترین مناطق این کره خاکی، همواره از پایین بودن ضریب ثبات و امنیت و آسیب پذیری در برابر انواع تهدیدات داخلی و خارجی رنج می برد.
در حالی که برخی کشورهای وابسته به غرب در منطقه از ورود قدرت های خارجی برای امنیت سازی در منطقه حمایت می کنند، تنها اتکا به توانمندی های درونی، برگزاری گفت و گوهای ملی و منطقه ای، ایجاد نظام امنیت دست جمعی و تمرکز بر روندهای سیاسی، تنها مسیر درست و کم هزینه ای است که خاورمیانه را به سوی امنیت و ثبات پیش می برد، چرا که امنیت مورد نظر غرب در منطقه حاصلی جز ناامنی و ناآرامی نخواهد داشت.
این نکته ظریف و هوشمندانه ای است که در اظهارات روز 22 بهمن رییس جمهوری هم مورد اشاره قرار گرفت. حجت الاسلام «حسن روحانی» در سخنرانی سی و نهمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی، با اشاره به دخالت کشورهای خارجی و مشخصا آمریکا در امور کشورهای منطقه و تاثیرات بی ثبات ساز این مداخله جویی ها، راه حل سیاسی را تنها راه حل بحران های منطقه دانست و با اشاره به همکاری های منطقه ای ایران برای تقویت صلح و ثبات در منطقه گفت: می‌دانیم راه‌حل منطقه، راه‌حل سیاسی است و باید با همکاری و تعاون کشورهای دیگر، بتوانیم این ثبات و امنیت را تقویت کنیم.
در این زمینه چند نکته لازم به یادآوری است:
نخست آنکه خاورمیانه از روزهای پس از جنگ جهانی نخست تاکنون، روی آرامش به خود ندیده است. آشوب ها، ناآرامی ها و طوفان های گاه و بیگاه در خاورمیانه نتیجه بادی است که در سال 1916 «سر مارک سایکس» بریتانیایی و «فرانسوا ژرژ پیکوی» فرانسوی در این منطقه کاشتند. از همان زمان که استعمارگران بر اساس قرارداد سایکس- پیکو، بدون در نظر گرفتن ملاحظات سرزمینی و بررسی های جمعیت شناسانه و جامعه شناسانه به تقسیم مناطق زیر حاکمیت امپراتوری عثمانی پرداختند و قیمومت خود بر آنها را تحمیل کردند، بذرهای ناآرامی و بی ثباتی در کشورهایی چون عراق، سوریه، لبنان و فلسطین کاشته شد.
استعمارگران به بهانه قیمومت، نفوذ خود بر این کشورها را گسترش دادند و به این ترتیب روندهای طبیعی و نهادینه دولت- ملت سازی را در در آنها با تاخیر مواجه کردند. تلاشی که باید صرف دولت- ملت سازی می شد، صرف مبارزه با استعمارگران و رشد جریان های ملی گرایی شد از قبل این جریان ها، حکومت های نظامی عربی سر برآورند؛ حکومت هایی که خود دلباخته غرب بودند و به آرمان های مردم خود پشت کردند و سرانجام هم در جریان انقلاب های عربی دهه نخست هزاره سوم فرپاشیدند.
پس از گذشت یک سده از فروپاشی عثمانی، هنوز نهادهای دموکراتیک و مردم سالارانه در بسیاری از کشورهای خاورمیانه به صورت واقعی استقرار نیافته اند و اصول مردم سالارانه ای چون حاکمیت قانون، انتخابات، تفکیک قوا، تکثر سیاسی، جریان آزاد اطلاعات و … در آن نهادینه نشده اند.
دوم آنکه هنوز هم کشورهای غربی به ویژه آمریکا به خاطر منافع و مطامع خود در امورخاورمیانه دخالت می کنند و به این ترتیب در سیر طبیعی رشد و بلوغ جامعه و تقویت مردم سالاری در آن اخلال ایجاد می کنند.
تامین امنیت رژیم صهیونیستی و تقویت پایگاه نفوذ در کشورهای خاورمیانه این روزها مهمترین انگیزه ها را برای دخالت کشورهای فرامنطقه ای در خاورمیانه فراهم می کنند.
رژیم صهیونیستی بخاطر ماهیت استعماری خود در قلب جهان اسلام همواره در معرض تهدید و نابودی است. غرب در دهه های گذشته به واسطه حمایت از گروه های تروریستی توانسته تا اندازه قابل توجهی تمرکز کشورهای اسلامی را از مساله فلسطین به مبارزه با گروه های تکفیری منحرف کند. از سوی دیگر همین گروه های تروریستی و بهانه مبارزه با آنها زمینه های نفوذ و دخالت بیشتر کشورهای غربی در کشورهای منطقه را فراهم آورده است. به عبارتی غرب به ویژه آمریکا با ابزار گروه های تروریستی با یک تیر دو هدف را نشانه گرفته است.
سوم آنکه توسعه نیافتگی سیاسی- اقتصادی و فرهنگی- اجتماعی کشورهای خاورمیانه که خود مولود استعمارگری دیرپای غرب در خاورمیانه است، زمینه و بسترهای خوبی را برای رشد گروه های افراطی در کشورهای این منطقه را طی سال های گذشته فراهم کرده است.
دخالت و حضور کشورهای فرامنطقه ای در خاورمیانه به بهانه مبارزه با گروه های تروریستی، مانند چرخه ای باطل، باز هم روند دولت- ملت سازی را به تاخیر می اندازد و تداوم توسعه نیافتگی، بازهم زمینه های مناسب رشد و فعالیت گروه های تروریستی را تداوم می بخشد.
تا زمانی که کشورهای فرامنطقه ای، به دنبال استقرار امنیت وارداتی و دستوری در کشورهای درگیر بحران در منطقه باشند، خاورمیانه به ثبات و آرامش دست نخواهد یافت. کشورهای منطقه باید برای حل مشکلات خود، به خودشان و نیروهای درون منطقه ای متکی باشند.
چهارم آنکه یکی از بهترین نمونه های اتکا به توان درون منطقه ای برای فایق آمدن بر مشکلات را می توان در مبارزه اثربخش سوریه با گروه های تروریستی مشاهده کرد. تحولات میدانی سوریه درست از ماه های پایانی سال 1394 و آغاز سلسله نشست های آستانه برای پیش برد روند سیاسی در این کشور به ضرر تروریست ها تغییر جهت داد. این در حالی بود که نشست های بین المللی ژنو از یک سال پیش از آن با شرکت کشورهای فرامنطقه ای برای حل بحران سوریه در جریان بود و از آن زمان تاکنون که 9 دور از گف و گوهای آن برگزار شده نتوانسته راه حل موثری برای حل مساله سوریه بیابد.
تفاوت آشکار نشست آستانه با نشست های مشابه پیش از آن که منجر به تاثیرگذاری آن شد، این بود که اولا ابتکار عمل در نشست آستانه در دست کشورهای منطقه ای بود که به مسایل سوریه آشنایی و اشراف داشتند. دوم اینکه برگزار کنندگان نشست آستانه با نگاهی واقع بینانه و راه حل محور توانستند نمایندگان گروه های معارض درونی سوریه با نمایندگان بشار اسد را رو به روی هم بنشانند و با تمرکز توجه همه گروه ها بر مبارزه با گروه های تروریستی، گره ای جدی از بحران سوریه باز کنند.
سلسله نشست های آستانه که ادامه به برگزاری نشست کنگره گفت و گوهای ملی سوریه در سوچی در ماه گذشته انجامید، را می توان نمونه ای روشن و موفق از روند سیاسی در خاورمیانه دانست؛ روندی با مشارکت گروه های داخلی سوریه و زیر حمایت کشورهای ناظری چون ایران، روسیه و ترکیه.
با همین رویکرد است که جمهوری اسلامی ایران که همواره سیاست های منطقه ای خود را بر ایجاد ثبات و امنیت در کشورهای خاورمیانه متمرکز کرده است، با دخالت کشورهای فرامنطقه ای به ویژه غرب در مسایل خاورمیانه مخالفت می کند. حمایت از گفت و گوهای سوری- سوری، یمنی- یمنی، مذاکرات گروه های فلسطینی و … حمایت می کند.
راه ایجاد ثبات و امنیت سازی در منطقه نه اتکا بر راه حل های وارداتی و مبتنی بر دخالت کشورهای خارجی، بلکه در تمرکز بر راه حل های درونی و خودانگیخته در میان گروه های سیاسی فروملی و کشورهای منطقه ای است؛ راه حل هایی که بر ویژگی ها، خصوصیات، ظرفیت ها و نیازهای منطقه مبتنی است و می تواند به صورت امنیتی پایدار ایجاد کند.

منبع: ایرنا