دکتر علی کربلائی حسینی – پژوهشگر حقوق بین الملل

این اقدام پس از دیدار بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی با ترامپ در کاخ سفید صورت گرفت. نتانیاهو به اتهام ارتکاب جنایات جنگی و جنایت علیه بشریت در غزه از اکتبر ۲۰۲۳ تحت تعقیب دیوان قرار دارد. این تحریم‌ها شامل محدودیت‌های مالی و روادید برای اشخاصی است که در تحقیقات دیوان علیه شهروندان آمریکایی یا متحدان آن مشارکت دارند. این اقدام ترامپ نه تنها تهدیدی برای عملکرد دیوان محسوب می‌شود، بلکه نشان‌دهنده رویکرد ایالات متحده در تقابل با نهادهای بین‌المللی و حقوق بین‌الملل است.

دلایل عدم عضویت آمریکا و رژیم صهیونیستی در دیوان

ایالات متحده و رژیم صهیونیستی به اساسنامه رم، معاهده موسس دیوان نپیوسته‌اند و  همواره با تحقیقات دیوان درباره وضعیت فلسطین مخالفت کرده‌اند. اساسنامه رم در سال ۲۰۰۲ به تصویب رسید و دیوان را به عنوان اولین نهاد دائم بین‌المللی برای رسیدگی به جنایات جنگی، جنایت علیه بشریت و نسل‌کشی تأسیس کرد. با این حال، ایالات متحده و رژیم صهیونیستی به دلایل مختلفی از پیوستن به این معاهده خودداری کرده‌اند.

یکی از دلایل اصلی این امر، نگرانی از تحت تعقیب قرار گرفتن شهروندان و نظامیان‌شان توسط دیوان است. ایالات متحده با استناد به اصل تکمیلی بودن (Complementarity) که در ماده ۱۷ اساسنامه رم آمده است، ادعا می‌کند که نظام قضایی داخلی این کشور قادر به رسیدگی به جرایم ارتکابی توسط شهروندانش می‌باشد. علاوه بر این، آمریکا و رژیم صهیونیستی به رسمیت نشناختن فلسطین به عنوان یک کشور مستقل را بهانه‌ای برای عدم پذیرش صلاحیت دیوان در خصوص جرایم ارتکابی در سرزمین‌های فلسطینی می‌دانند.

اقدامات آمریکا علیه نهادهای بین‌المللی

تحریم‌های اخیر ترامپ علیه دیوان تنها نمونه‌ای دیگر از رویکرد خصمانه ایالات متحده در قبال نهادهای بین‌المللی است. این کشور پیش‌تر نیز با تصویب قانون حفاظت از خدمه نظامی آمریکا (ASPA) در سال ۲۰۰۲، همکاری با دیوان را محدود و حتی اجازه استفاده از نیروی نظامی برای آزادسازی شهروندان آمریکایی تحت تعقیب دیوان را صادر کرده بود. این قانون که به «قانون حمله به لاهه» نیز معروف شد، نشان‌دهنده رویکرد به شدت خصمانه آمریکا به نهادهای بین‌المللی است.

اقدامات ترامپ نه تنها تهدیدی برای دیوان محسوب می‌شود، بلکه می‌تواند تأثیرات گسترده‌تری بر سایر تحقیقات این نهاد در مورد جنایات بین‌المللی داشته باشد. دیوان در حال حاضر در حال بررسی جرایم ارتکابی در ۱۶  مختلف منطقه از جمله دارفور، اوکراین، ونزوئلا، افغانستان و میانمار است. تحریم‌های آمریکا می‌تواند همکاری کشورها با دیوان را تحت تأثیر قرار دهد و فرآیند رسیدگی به جنایات بین‌المللی را مختل کند.

پیامدهای تحریم‌ها برای حقوق بین‌الملل

تحریم‌های ترامپ علیه دیوان نه تنها به عنوان اقدامی علیه این نهاد، بلکه به عنوان حمله‌ای به حقوق بین‌الملل تلقی می‌شود. دیوان به عنوان یک نهاد مستقل و بی‌طرف، نقش مهمی در تحقق عدالت بین‌المللی و پاسخگو کردن مرتکبان جنایات جدی بین‌المللی ایفا می‌کند. تحریم‌های آمریکا می‌تواند به تضعیف این نهاد و کاهش اعتماد جامعه بین‌المللی به آن منجر شود.

علاوه بر این، این اقدامات می‌تواند الگویی برای سایر کشورها باشد تا در صورت مواجهه با تحقیقات بین‌المللی، از ابزارهای مشابهی برای مقابله با نهادهای بین‌المللی استفاده کنند. این موضوع می‌تواند به تضعیف نظام حقوق بین‌الملل و کاهش توانایی جامعه بین‌المللی در پاسخگویی به جنایات بین‌المللی منجر شود.

راه‌حل‌های مقابله با تحریم‌ها

برای مقابله با تأثیرات تحریم‌های آمریکا، کشورهای عضو دیوان می‌توانند از ابزارهای مختلفی استفاده کنند. یکی از این ابزارها، استفاده از قانون مسدود‌سازی اتحادیه اروپا (EU Blocking Statute) است. این قانون که با هدف محافظت از شرکت‌ها و افراد اتحادیه اروپا در برابر تحریم‌های فرامرزی کشورهای ثالث تصویب شده است، می‌تواند به عنوان سپری برای محافظت از دیوان در برابر تحریم‌های آمریکا عمل کند. این قانون تضمین می‌کند که ارائه‌دهندگان خدمات در اتحادیه اروپا می‌توانند بدون نگرانی از تحریم‌های آمریکا، با دیوان همکاری کنند.

علاوه بر این، اتحادیه اروپا می‌تواند یک نظام مالی مستقل ایجاد کند که به کارکنان دیوان اجازه دهد بدون وابستگی به نظام دلاری آمریکا فعالیت کنند. این اقدام می‌تواند تأثیر تحریم‌های آمریکا را خنثی کند و به دیوان اجازه دهد به کار خود ادامه دهد.

از سوی دیگر، دیوان می‌تواند بر اساس ماده ۷۰ اساسنامه رم، ترامپ و دیگر مقامات آمریکایی مسئول تحریم‌ها را به اتهام اخلال در اجرای عدالت تحت تعقیب قرار دهد. اگرچه این اقدام منجر به دستگیری ترامپ نخواهد شد، اما می‌تواند محدودیت‌های سفر برای او و دیگر مقامات آمریکایی ایجاد کند. به عنوان مثال، پس از صدور حکم جلب ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، توسط دیوان در سال ۲۰۲۲، وی از سفر به بسیاری از کشورها خودداری کرد.

نتیجه‌گیری

تحریم‌های ترامپ علیه دیوان نه تنها تهدیدی برای این نهاد بین‌المللی است، بلکه نشان‌دهنده رویکرد ایالات متحده در تقابل با حقوق بین‌الملل و نهادهای چندجانبه است. این اقدامات می‌تواند به تضعیف نظام عدالت بین‌المللی و کاهش پاسخگویی مرتکبان جنایات بین‌المللی منجر شود. با این حال، کشورهای عضو دیوان و جامعه بین‌المللی می‌توانند با استفاده از ابزارهای حقوقی و مالی، از این نهاد محافظت کنند و به تحریم‌های آمریکا پاسخ دهند. حفظ استقلال و عملکرد دیوان نه تنها برای تحقق عدالت بین‌المللی ضروری است، بلکه نشان‌دهنده تعهد جامعه بین‌المللی به حقوق بشر و پاسخگویی است.