تحریک طالبان پاکستان؛ ریشه تنش و محور مصالحه؟

نوذر شفیعی در گفتگو با سایت شورای راهبردی روابط خارجی، با تاکید بر اینکه ریشه اصلی تیرگی روابط میان پاکستان و طالبان در فعالیت‌های تحریک طالبان پاکستان (TTP) است، اظهار داشت: TTP، که از سوی اسلام‌آباد گروهی تروریستی تلقی می‌شود، با بهره‌مندی از پایگاه‌هایی در خاک افغانستان، به مانعی اساسی در مناسبات دوجانبه بدل شده است. پاکستان بارها از طالبان خواسته است تا حضور TTP را در قلمروی خود مهار کند، اما طالبان، با نگاهی متفاوت، این گروه را مسئله‌ای داخلی برای پاکستان دانسته و از پذیرش مسئولیت مستقیم سر باز زده است.

این کارشناس مسائل شبه قاره یادآور می شود که پیوند تاریخی TTP با طالبان، که زمانی در جریان سقوط دولت پیشین افغانستان، میزبان طالبان بود، اکنون معکوس شده و از طالبان انتظار حمایت متقابل برای دستیابی به اهداف خود در پاکستان را دارد. این پویایی نه‌تنها روابط دو طرف را متشنج کرد، بلکه اخراج گسترده پناهجویان افغان را به‌عنوان واکنشی به این اختلاف، رقم زد.

به گفته این تحلیل‌گر، ازسرگیری روابط، احتمالاً نتیجه مصالحه‌ای شکننده بر سر مدیریت TTP است. با این حال، نگاه ایدئولوژیک طالبان و پیوندهای عمیق تاریخی با TTP می‌تواند این توافق را در معرض خطر قرار دهد، به‌ویژه اگر طالبان به حمایت ضمنی از TTP  ادامه دهد یا نتواند فعالیت‌های این گروه را کنترل کند. لذا وی هشدار می‌دهد که این مصالحه، بدون اقدامات عملی برای رفع تهدید TTP، ممکن است به سرعت رنگ ببازد و تنش‌ها را بازگرداند.

انگیزه‌های اقتصادی؛ همگرایی در سایه کریدورهای تجاری؟

شفیعی در ادامه با اشاره به اولویت‌های اقتصادی پاکستان، انگیزه‌های مالی را محرک کلیدی این چرخش دیپلماتیک می‌داند. به عقیده این تحلیل‌گر حوزه شبه قاره، اسناد امنیت ملی پاکستان، اقتصادمحوری و اتصالات منطقه‌ای را در صدر قرار داده‌ است و اسلام‌آباد برای تحقق پیوند با آسیای مرکزی، ایران و خلیج‌فارس از طریق شبکه‌های حمل‌ونقل هوایی، ریلی و دریایی، ناگزیر از حل‌وفصل اختلافات با افغانستان است. طالبان نیز که ثبات اقتصادی را برگ برنده خود می‌داند، به این اتصالات برای تداوم رشد و جلب سرمایه‌گذاری خارجی نیاز دارد.

این کارشناس به توافق اخیر بر سر گسترش کریدور اقتصادی چین- پاکستان (CPEC) به افغانستان اشاره کرده و آن را نشانه‌ای از همگرایی اقتصادی میان دو طرف می‌بیند. وی تصریح می کند: تنش‌های پیشین، کارکرد کریدورهای تجاری نظیر مسیر بندر کراچی به قندهار و جلال‌آباد را مختل کرده بود و این زیان مشترک، دو طرف را به ترمیم روابط سوق داد.

به باور این تحلیل‌گر، رقابت میان بندرهای گوادر پاکستان و چابهار ایران نیز انگیزه‌ای مضاعف برای اسلام‌آباد ایجاد کرده تا با تقویت روابط با کابل، جایگاه خود را در معادلات اقتصادی منطقه تثبیت کند.

شفیعی خاطرنشان می‌کند که نشست سه‌جانبه پکن، با تأکید بر همکاری اقتصادی و اتصال افغانستان به ابتکار کمربند و جاده، زمینه را برای این همگرایی فراهم کرده است. با این حال، وی معتقد است که موفقیت این همکاری‌ها به توانایی دو طرف به غلبه بر موانع لجستیکی و سیاسی، از جمله تحریم‌های بین‌المللی علیه طالبان، بستگی دارد.

ژئوپلیتیک منطقه‌ای؛ رقابت هند و تهدید نزدیکی طالبان؟

تحلیل‌گر ارشد مسائل شبه قاره با نگاهی محتاطانه به پویایی‌های ژئوپلیتیک، ازسرگیری روابط پاکستان و افغانستان را «شکننده» ارزیابی می‌کند. شفیعی به نزدیکی فزاینده طالبان به هند، رقیب دیرینه پاکستان، اشاره کرده و معتقد است که این گرایش، اسلام‌آباد را به بازنگری در سیاست خود واداشته است.

وی در ادامه اظهار داشت: پاکستان، که زمانی حامی اصلی طالبان بود، نگران است که کابل به شریکی استراتژیک برای دهلی‌نو بدل شود، به‌ویژه پس از بهبود روابط اقتصادی طالبان با هندی‌ها.

این کارشناس، رقابت میان بندرهای گوادر با مناطق پیرامونی را تشدیدکننده این نگرانی‌ها می‌داند، زیرا تقویت جایگاه سایر رقبای بندر گوادر می‌تواند نفوذ اقتصادی پاکستان را در منطقه تضعیف کند.

شفیعی تأکید دارد که جرقه بهبود روابط پیش از تنش‌های اخیر هند و پاکستان زده شد، اما نگرانی از تبدیل طالبان به متحد هند، پاکستان را به تسریع در ترمیم روابط با کابل سوق داد.

تحلیل‌گر حوزه جنوب اسیا افزود: این پویایی ژئوپلیتیک، اگرچه زمینه‌ساز مصالحه کنونی است، اما رقابت‌های منطقه‌ای و نفوذ بازیگران خارجی، روابط دو طرف را در معرض بی‌ثباتی قرار می‌دهد. لذا وی هشدار می‌دهد که نزدیکی طالبان به هند، بدون در نظر گرفتن حساسیت‌های پاکستان، می‌تواند به واکنش‌های متقابل اسلام‌آباد منجر شود و تلاش‌های دیپلماتیک کنونی را تضعیف کند.

چشم‌انداز روابط؛ ثبات یا شکنندگی؟

تحلیل‌گر ارشد مسائل شبه قاره در تحلیل چشم‌انداز روابط پاکستان و افغانستان، به سه روند موازی در جنوب آسیا اشاره می‌کند: «منازعات ژئوپلیتیک، گرایش‌های اقتصادمحور و چالش‌های امنیتی داخلی». به گفته شفیعی، تنش‌های میان هند و پاکستان، درگیری‌های پیشین با طالبان و بحران‌های امنیتی داخلی نظیر فعالیت‌های TTP در پاکستان و جریان‌های مقاومت در افغانستان، منطقه را در وضعیتی پیچیده قرار داده است. وی معتقد است: کشورهای منطقه به سمت اقتصادمحوری و کاهش تنش متمایل‌اند، اما غلبه هر یک از این روندها به شرایط و توانایی بازیگران بستگی دارد.

شفیعی تأکید دارد: تجربه کنونی می‌تواند به ثبات روابط کمک کند، مشروط بر اینکه پاکستان و طالبان چالش‌های امنیتی، به‌ویژه تهدید TTP، را به‌صورت مشترک مدیریت کنند. با این حال، به باور این تحلیل‌گر شبه قاره، نگاه ایدئولوژیک طالبان و پیوندهای تاریخی آن با TTP، در کنار رقابت‌های ژئوپلیتیک با هند، این روابط را شکننده نگه می‌دارد. از این رو وی متذکر می شود که بدون مدیریت هوشمندانه این پویایی‌ها، منطقه در معرض تنش‌های دوره‌ای باقی خواهد ماند.

شفیعی معتقد است که تقویت همکاری‌های سه‌جانبه با چین، بهره‌گیری از ظرفیت‌های اقتصادی CPEC و ایجاد مکانیسم‌های اعتمادسازی منطقه‌ای و استفاده بهینه و شایسته از ظرفیت جمهوری اسلامی ایران در راستای تقویت امنیت و اقتصاد منطقه‌ای می‌تواند به تثبیت این روابط کمک کند، اما موفقیت این تلاش‌ها به اراده سیاسی و هماهنگی میان بازیگران منطقه‌ای وابسته است.