نوید فاضلی در گفتگو با سایت شورای راهبردی روابط خارجی اظهار داشت: «بندر چابهار در نقطه تلاقی رقابت قدرت‌های بزرگ و تامین نیازهای واقعی اقتصاد منطقه‌ای قرار دارد.» وی افزود: «چابهار تنها بندر ایران است که به طور مستقیم به اقیانوس هند متصل می‌شود و برخلاف بندرعباس، در تنگه هرمز قرار ندارد. این موقعیت، از منظر امنیت دریایی و لجستیکی اهمیت زیادی دارد؛ مسیر کشتیرانی در چابهار کوتاه‌تر، کم‌هزینه‌تر و خلوت‌تر است.»

فاضلی یادآور شد: «ظرفیت عملیاتی پایانه شهید بهشتی در فاز نخست حدود ۸ میلیون تن بود و در فاز دوم به ۱۸ میلیون تن افزایش می‌یابد. از سال ۲۰۱۸ تاکنون بیش از ۴۵۰ کشتی در این بندر پهلوگرفته و ۸.۷ میلیون تن کالا جابه‌جا شده است. رشد ۶۵۰ درصدی فعالیت کانتینری در سال مالی ۲۰۲۳-۲۰۲۴ نشان داد که چابهار از مرحله نمادین عبور کرده و به مرحله عملیاتی رسیده است.»

او افزود: «درحالی‌که بندرعباس با ازدحام و تأخیر تخلیه کالا مواجه است، چابهار با چنین محدودیتی مواجه نیست. موقعیت آن در منطقه آزاد اقتصادی، مزایای گمرکی و مالیاتی ویژه‌ای فراهم کرده است و همین امر چابهار را از یک بندر صرف به سکوی ترانزیتی برای تجارت منطقه‌ای تبدیل کرده است.»

به گفته وی، «باوجود فشارهای آمریکا، هند از چابهار عقب‌نشینی نکرد؛ زیرا منافع بلندمدت آن فراتر از خطر تحریم‌هاست. لغو معافیت چابهار از سوی واشنگتن نیز تأثیر راهبردی قابل‌توجهی ندارد؛ زیرا حتی با وجود معافیت، بانک‌ها و شرکت‌های خارجی به دلیل نبود مجوز رسمی اداره کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا همکاری نمی‌کردند. هند با آگاهی از این وضعیت، مسیر همکاری با ایران را بااحتیاط، اما پیوسته دنبال کرده است.»

اهمیت چابهار در اتصال ایران، هند و آسیای مرکزی

فاضلی تأکید کرد: «چابهار نه‌تنها بندر ایران بلکه شاهراه اتصال سه حوزه تمدنی است: غرب آسیا، جنوب آسیا و آسیای مرکزی. این بندر می‌تواند نقطه تلاقی پروژه‌هایی چون خط لوله تاپی، کریدور شمال – جنوب و حتی طرح‌های چینی در بدخشان باشد.»

او افزود: «در این میان، افغانستان نقشی کلیدی دارد. تکمیل مسیرهای جاده‌ای و ریلی از چابهار تا زرنج و قندهار، امکان انتقال کالاهای هندی به آسیای مرکزی از کوتاه‌ترین مسیر را فراهم می‌کند. این مسیر برای کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی، دسترسی مستقیم به آب‌های آزاد ایجاد می‌کند.»

وی گفت: «ازبکستان، ترکمنستان و قزاقستان به دنبال مسیرهایی جایگزین برای صادرات خود هستند. با توجه‌ به پیامدهای جنگ اوکراین و محدودیت مسیرهای شمالی، چابهار برای آن‌ها گزینه‌ای مهم وتعیین‌کننده می‌باشد.»

فاضلی توضیح داد: «در سال ۲۰۲۴ قرارداد ده‌ساله‌ای میان شرکت «ایندیا پورتز گلوبال لیمیتد» و سازمان بنادر ایران امضا شد که بر اساس آن، هند ۱۲۰ میلیون دلار برای تجهیزات بندری و ۲۵۰ میلیون دلار خط اعتباری اختصاص داد. این توافق نشان داد که دهلی‌نو به چابهار نه به عنوان پروژه‌ای موقت، بلکه در قالب سرمایه‌گذاری راهبردی می‌نگرد. هدف اصلی هند، اتصال مستقیم چابهار به شبکه ریلی ایران و سپس پیوند با شاخه شرقی کریدور شمال – جنوب است.»

او افزود: «اگرچه ظاهرا روسیه از پیوستن چابهار به کریدور شمال – جنوب حمایت کرده، اما هنوز این بندر در چارچوب رسمی این کریدور ثبت نشده است. تمرکز مسکو بر مسیر آستارا – رشت و بندرعباس است، اما چنانچه ظرفیت چابهار افزایش یابد، شرکت‌های روسی نیز علاقمند به استفاده از آن خواهند بود، زیرا این بندر مسیر کوتاه‌تری برای صادرات کالا به جنوب آسیا و شرق آفریقا فراهم می‌کند.»

فاضلی تأکید کرد: «در صورت تداوم سرمایه‌گذاری هند در فازهای بعدی، چابهار به مرکز صادرات کالاهای آسیای مرکزی به جنوب آسیا تبدیل می‌شود و ایران را از وضعیت ترانزیت محور به وضعیت ارزش‌افزوده‌محور ارتقا می‌دهد. درواقع، ایران می‌تواند از یک کشور صرفا در مسیر عبور کالا به مرکز پردازش و توزیع منطقه‌ای تبدیل شود.»

چابهار؛ دربردارنده نقشی مهم در استقلال اقتصادی ایران

به گفته فاضلی، «چابهار فرصتی برای بازتعریف استقلال اقتصادی ایران در برابر ساختار تجارت جهانی است.» وی افزود: «تحریم‌های آمریکا، ایران را تا حد زیادی از نظام مالی و حمل‌ونقل جهانی کنار گذاشت؛ اما چابهار می‌تواند مسیری مستقل و منطقه‌ای ایجاد کند.»

او ادامه داد: «اکنون بخش عمده مسیرهای تجاری ایران به بنادر خلیج‌فارس و تنگه هرمز وابسته است؛ هرگونه ناامنی در این منطقه می‌تواند تجارت کشور را مختل کند. اما چابهار با موقعیت مستقیم در اقیانوس هند، امکان ایجاد شبکه‌ای از مسیرهای جایگزین را فراهم می‌سازد که نه زیر سلطه غرب است و نه  در برابر بحران‌های منطقه‌ای آسیب‌پذیر است.»

فاضلی خاطرنشان کرد: «چابهار می‌تواند بستری برای همکاری چندجانبه میان ایران، هند، افغانستان، آسیای مرکزی و حتی چین باشد. تمرکز این همکاری‌ها، فارغ از پیوندهای سیاسی و بر منافع و پیوندهای اقتصادی قرار دارد. تکمیل مسیرهای ریلی ایران تا مرز افغانستان و آسیای مرکزی می‌تواند ایران را از حاشیه به مرکز زنجیره تأمین منطقه‌ای منتقل کند.»

او افزود: «توسعه چابهار از منظر سیاست داخلی نیز حائز اهمیت است. گسترش این بندر سواحل مکران را به کانون توسعه پایدار جنوب شرق کشور تبدیل خواهد کرد و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، اشتغال‌زایی و ثبات اجتماعی را تقویت می‌کند.»

فاضلی گفت: «چابهار در ظاهر پروژه‌ای بندری است، اما درواقع، ابزاری برای تحکیم استقلال اقتصادی و بازتعریف نقش ایران در تجارت جهانی به شمار می‌رود. هرچند تحریم‌ها موانعی ایجاد کرده‌اند، اما تجربه همکاری ایران و هند نشان داده است که تجارت منطقه‌ای می‌تواند حتی در زمان تشدید فشارها رشد کند. چابهار نماد مقاومت هوشمندانه ایران در برابر محدودیت‌های خارجی است.»

چالش‌های منطقه‌ای و مسیر آینده

فاضلی هشدار داد: «درگیری‌های اخیر میان پاکستان و طالبان افغانستان بر سر طالبان پاکستانی می‌تواند ثبات شکننده منطقه را برهم زند و بر طرح‌های ترانزیتی چون گوادر و چابهار اثر بگذارد.»

او تأکید کرد: «نباید اجازه داد روایت‌های رسانه‌ای رقابت مصنوعی میان چابهار و گوادر ایجاد کنند. این دو بندر در صورت همکاری می‌توانند مکمل یکدیگر باشند. تعریف آنها در چارچوب همکاری منطقه‌ای نه‌تنها تنش‌ها را کاهش می‌دهد، بلکه چین را نیز به مشارکت در پروژه‌های چابهار ترغیب می‌کند.»

وی با اشاره به تحولات تجاری اخیر گفت: «اقدام دولت ترامپ در اعمال تعرفه‌های ۵۰ درصدی بر کالاهای هندی، دهلی‌نو را به سیاست توازن سوق داد. در چنین شرایطی، چابهار برای هند ابزاری کلیدی در تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری و حفظ استقلال اقتصادی به شمار می‌رود.»

او در پایان گفت: «اکنون بهترین فرصت برای ایران است تا با ایجاد فضای مشارکتی در چابهار و حتی گوادر، حضور فعال‌تر هند، چین و حتی پاکستان را در قالب پروژه‌های مشترک جذب کند. چنین مسیری می‌تواند منافع اقتصادی و ژئوپلیتیکی پایداری برای منطقه رقم بزند.»