فرشید باقریان در گفتگو با سایت شورای راهبردی روابط خارجی با اشاره به توافق جدید ترکیه و عراق با موضوع انتقال آب در ازای صادرات نفت اظهار داشت: «مسئله آب در غرب آسیا دیگر صرفاً موضوعی زیست‌محیطی نیست و به ابزاری ژئوپلیتیکی بدل شده است.»

این تحلیلگر خاطرنشان کرد: «ترکیه با اجرای پروژه‌های گسترده سدسازی در دجله و فرات و همچنین احداث سدهای کاراکورت، توزلوجا و سویلمز در بالادست رود ارس، از آب به‌عنوان اهرمی برای فشار ژئوپلیتیک استفاده می‌کند.»

باقریان افزود: «این سیاست، امنیت ملی و حیات استان‌های شمال غرب و غرب ایران را به خطر انداخته است. از این جهت ضروری است نقش دیپلماسی آبی ایران در مقابله با آن  تقویت شود.»

وی تصریح کرد: «ایران با بهره‌گیری از ظرفیت‌های منطقه‌ای و چندجانبه می‌تواند سیاست‌های یک‌جانبه همسایگان را تعدیل کند. همکاری با کشورهای پایین‌دست سرچشمه‌ها مانند عراق، سوریه، ارمنستان و جمهوری آذربایجان، و همچنین استفاده از نهادهایی چون سازمان همکاری شانگهای، بریکس و اکو، زمینه گفت‌وگو و هماهنگی جمعی در حوزه منابع طبیعی را فراهم کرده است.»

باقریان افزود: «دیپلماسی آب ایران می‌تواند از طریق گفت‌وگو و تعامل چندجانبه به حفظ حقوق تاریخی و امنیت منابع آبی کمک نماید. ایران با تمرکز بر مدیریت منابع داخلی و حفاظت از زیرساخت‌ها، می‌تواند تهدیدهای ناشی از پروژه‌های سدسازی خارجی و سیاست‌های معامله آب در برابر انرژی را کنترل و از حقوق خود دفاع کند. هرچند باید اذعان داشت که ما در حال تجربه یک دوره پنجاه‌ساله خشکسالی در منطقه غرب آسیا هستیم؛ تا جایی که مناطق مرکزی ترکیه مانند آنکارا و استانبول نیز با بحران کم‌آبی مواجه شده‌اند و حتی در برهه‌هایی سیاست جیره‌بندی آب را اجرا کرده‌اند؛ بنابراین، مسئله کم آبی محدود به ایران نیست.»

پیگیری حقوق آبی ایران

باقریان با اشاره به اقدامات دیپلماتیک اخیر ایران خاطرنشان کرد: «سفر کاظم غریب‌آبادی، معاون وزارت امور خارجه، به افغانستان نقش مهمی در پیگیری مسئله حقابه هیرمند و تعامل با دولت طالبان داشته است. در این سفر، موضوع رعایت توافق‌نامه سال ۱۳۵۱ و تحویل ۸۲۰ میلیون مترمکعب آب سالانه به ایران به‌طورجدی پیگیری شده است.»

او افزود: «ایران با تمرکز بر دیپلماسی فعال، بایستی دولت افغانستان را ملزم به رعایت تعهدات تاریخی خود کند و از اقدامات یک‌جانبه آن برای کاهش جریان آب جلوگیری نماید. این دیپلماسی مبتنی بر تعامل قانونی، مذاکرات مستقیم و بهره‌گیری از ظرفیت‌های سازمان‌های منطقه‌ای ازجمله شانگهای و بریکس بوده است.»

وی به برگزاری سی‌امین نشست اجلاس کمیسارهای آب هیرمند در تهران نیز اشاره کرد که قرار است طی روزهای آینده برگزار شود. باقریان در ادامه خاطرنشان کرد: «این نشست فرصتی برای تقویت همکاری‌های منطقه‌ای، بررسی مشکلات مشترک و پیشبرد سیاست‌های دیپلماسی آب ایران فراهم کرده است. حضور فعال ایران در این اجلاس و تعامل با کشورهای همسایه، نشان‌دهنده تعهد تهران به مدیریت مسئولانه منابع آبی و جلوگیری از بحران‌های زیست‌محیطی و امنیتی است.»

تهدیدات آبی و راهبرد مقابله با آن‌ها

فرشید باقریان اظهار داشت: «ایران باید از ظرفیت‌های حقوقی بین‌المللی برای پیگیری حقابه‌های خود به‌طورجدی استفاده کند. توافق‌نامه هیرمند ۱۳۵۱ میان ایران و افغانستان به‌عنوان مبنای حقوقی تاریخی، الزام‌آور بودن رعایت حقابه ایران را مشخص کرده و مانع از هرگونه تغییر یک‌جانبه مسیر رودخانه‌ها توسط دولت‌های بالادست می‌شود.»

او تصریح کرد: «علاوه بر این توافق‌نامه، ایران می‌تواند به کنوانسیون ۱۹۹۷ سازمان ملل متحد درباره حقوق استفاده از آبراه‌های بین‌المللی برای مقاصد غیرنظامی استناد کند که کشورهای بالادست را از اعمال محدودیت‌های سیاسی، امنیتی یا ژئوپلیتیکی علیه کشورهای پایین‌دست منع می‌کند.»

باقریان تأکید کرد: «اصول کنوانسیون چهارم ژنو ۱۹۴۹، به‌ویژه مفاد مرتبط با حفاظت از منابع آب و عدم استفاده از آن علیه جمعیت غیرنظامی، چارچوبی حقوقی در سطح بین‌الملل برای تضمین حقابه ایران فراهم کرده است. استناد به این معاهدات و کنوانسیون‌ها ابزار مؤثری در دیپلماسی آب و فشار قانونی علیه هرگونه اقدام خلاف قوانین بین‌المللی محسوب می‌شود.»

او با اشاره به سیاست «آب در برابر انرژی» ترکیه و معامله‌های مشابه در عراق و افغانستان و تبعات و خسارات ناشی از آن گفت: «البته نمی‌توان از خطرات و تبعات رقابت بازیگران منطقه بر سر تصاحب منابع آبی گذشت؛ خطراتی که طی این سال‌ها هم به خشک‌شدن تالاب‌ها و هم به پدیده طوفان شن و ریزگردها در کشور منجر شده است.»

باقریان با اشاره به دیپلماسی فعال آب از جانب تهران و برگزاری نشست با همسایگان ذیربط افزود: «تداوم این نوع نشست‌ها و همکاری چندجانبه به ایران امکان خواهد داد تا مسائل مرتبط با آب را به صورت منطقه‌ای و راهبردی پیگیری کند.»

وی خاطرنشان کرد: «این اقدامات سبب می‌شود تهران در برابر سیاست‌های یک‌جانبه کشورهای همسایه، از منافع ملی و منابع حیاتی خود محافظت کند.»

او همچنین تصریح کرد: «ایران در کنار دیپلماسی منطقه‌ای باید بر توسعه زیرساخت‌های داخلی و مدیریت منابع آبی خود تمرکز کند. پروژه‌هایی نظیر شیرین‌سازی آب در جنوب، انتقال آب از دریای عمان به سیستان و بلوچستان و تقویت شبکه‌های آبیاری و سدسازی، گام‌هایی راهبردی برای تضمین امنیت منابع آبی کشورمان بوده‌اند.»